Bir kişinin hiç temsil yetkisi bulunmaksızın veya daha önce tanınmış yetkinin sona ermesine yahut geri alınmasına rağmen başkası adına hukuki işlem yapması yetkisiz temsil oluşturur. Temsilcinin geçerli bir temsil yetkisi bulunmakla birlikte kendisine çizilen sınırları aşarak işlem tesis etmesi ise fazla yetki kullanımıdır. Fazla yetki kullanımında halihazırda bir temsil ilişkisi mevcut olduğundan hukuki sonuçlar klasik yetkisiz temsilden farklı noktalar barındırabilir.
Askıda Hükümsüzlük ve İcazet Müessesesi
Yetkisiz temsilci ile akdedilen sözleşmeler askıda hükümsüz niteliktedir. Temsil olunan işletme sahibi işlemi sonradan onaylarsa, yani icazet verirse sözleşme baştan itibaren geçerli hale gelir ve işletme sahibi bu işlemle bağlı olur. Temsil olunanın icazet vermemesi durumunda ise üçüncü kişi dilerse sözleşmeden dönebilir ve uğradığı zararın tazminini yetkisiz temsilciden talep edebilir.
İşletme sahibi yetkisiz veya yetki aşımı içeren işlemlere sonradan açıkça yazılı irade beyanıyla onay verebileceği gibi davranışlarıyla zımnen de icazet gösterebilir. Bu yönde bir kabul iradesi ortaya konulduğunda sözleşme başlangıçtan itibaren geçerli kabul edilir.
Yetkisiz temsilci tarafından yapılan işlemden haberdar olan işletme sahibinin sessiz kalmayıp makul sürede işlemin kendi adına yapılmadığını ve kabul edilmediğini açık ve yazılı olarak üçüncü kişiye bildirmesi halinde işletme sahibi bu işlemle bağlı tutulamaz.
Görünüşe Güven ve İşletmenin Bağlılığı
İşletme sahibinin kendi davranışları veya işletme organizasyonu sebebiyle üçüncü kişiler nezdinde yetki görünümü yaratılmışsa görünüşe güvenen iyi niyetli üçüncü kişiler korunur. Temsil yetkisi bulunmasa veya yetki sınırı aşılmış olsa dahi işletme sahibi bu görünüşe dayanan işlemle bağlı tutulabilir.
Yazılı bir yetki belgesi bulunmasa dahi işletmenin fiili işleyişi ve ticari teamüller sebebiyle fiili yetkinin varlığı kabul edilebilir ve geçmiş uygulamalara güvenen üçüncü kişiler korunabilir.
Tacir ile ticari temsilci veya ticari vekil arasındaki iç ilişkide kararlaştırılan yetki sınırlandırmalarını üçüncü kişinin bilmediği ve bilmesinin de beklenemediği çoğu durumda işletme yapılan sözleşmeyle üçüncü kişiye karşı bağlı kalır.
Temsil yetkisi verilen bir kimsenin yetkisi sonradan sınırlandırılmış veya geri alınmışsa bu değişikliğin ticaret siciline tescil ve ilan edilmesi gerekir. İlan yapılmadığı takdirde iyi niyetli üçüncü kişilere karşı yetki halen devam ediyormuşçasına sorumluluk doğabilir.
İyi Niyet Korumasının İstisnaları
Üçüncü kişi temsilcinin yetkisiz olduğunu biliyorsa veya somut olay koşullarında gerekli özeni gösterdiğinde bunu açıkça anlayabilecek durumdaysa iyi niyet korumasından yararlanamaz.
İşletmenin niteliği ve yetki aşımında bulunan kişinin konumu dikkate alındığında makul bir üçüncü kişinin gözünden açıkça yetki dışı olduğu anlaşılabilecek nitelikteki işlemlerde işletme sahibinin bağlı sayılmaması mümkündür.
Yetkisiz Temsilcinin Sorumluluğu
İşletme sahibinin icazet vermediği ve üçüncü kişinin iyi niyetli olduğu hallerde temsilci, sözleşmenin ifa edilmemesinden doğan zararları üçüncü kişiye tazmin etmekle yükümlü olabilir. Bu hukuki sorumluluk güven sorumluluğu niteliği taşıyabileceği gibi yetkisiz temsilci iç ilişkide de fesih ve tazminat gibi yaptırımlarla karşılaşabilir.
Yetkisiz temsilci ile yapılan sözleşme işletme sahibini bağlar mı?
Yetkisiz temsilcinin kurduğu sözleşme kural olarak askıda hükümsüzdür ve işletme sahibi icazet vermedikçe kendisini bağlamaz; ancak işletmenin yetki görünümü yarattığı durumlarda iyi niyetli üçüncü kişilere karşı bağlılık doğabilir.
İşletme sahibi yetkisiz işleme nasıl icazet verebilir?
İcazet açıkça yazılı bir bildirimle verilebileceği gibi kabul niteliğindeki zımni davranışlarla da gösterilebilir; onay verildiğinde işlem baştan itibaren geçerlilik kazanır.
Temsil yetkisinin sınırlandırılması sicile bildirilmezse ne olur?
Yetki kısıtlaması veya geri alma işlemi ticaret siciline tescil ve ilan edilmediği takdirde, bu durumu bilmeyen iyi niyetli üçüncü kişilere karşı yetki sürüyormuş gibi sorumluluk doğabilir.
Yetkisiz temsilci üçüncü kişinin hangi zararlarını tazmin edebilir?
İşletme sahibinin onay vermediği ve üçüncü kişinin iyi niyetli olduğu şartlarda yetkisiz temsilci, sözleşmenin ifa edilmemesi sebebiyle ortaya çıkan zararları tazmin etmekle yükümlü olabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy