Yazılım Lisans Uyumsuzluğunun Hukuki Sonuçları

Yazılım lisans uyumu, bir şirketin kullandığı bilgisayar programları için gerekli izinlere sahip olması ve bu izinlerin kapsamı dışına çıkmaması anlamına gelir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), bilgisayar programlarını herhangi bir biçim altında ifade edilmeleri koşuluyla ilim ve edebiyat eseri kapsamında koruma altına almaktadır. Hak sahibinin yazılı izni olmaksızın gerçekleştirilen lisanssız ya da lisans kapsamını aşan yazılım kullanımı hem hukuki hem de cezai yaptırımlara konu olabilir.

Bilgisayar Programları FSEK Kapsamında Nasıl Korunur?

FSEK m. 2/1 uyarınca her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ile bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları eser sayılmaktadır. Bununla birlikte bir bilgisayar programının herhangi bir ögesine veya arayüzüne temel oluşturan düşünce ve ilkeler bu korumanın dışında kalmaktadır; koruma yalnızca ifade biçimini kapsar. İsteğe bağlı kayıt ve tescil ise hak yaratmaz; esas işlevi uyuşmazlık hâlinde ispat kolaylığı sağlamaktır.

İlk eser sahibinin tüzel kişi olduğu hâllerde FSEK m. 27 uyarınca koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren yetmiş yıldır. Tüzel kişi eser sahipliğinin koşulları bu maddede ayrıca belirtilmemektedir.

Hangi Eylemler İhlal Kapsamına Girer?

FSEK m. 71/1, hak sahibi kişilerin yazılı izni olmaksızın bir eseri işleyen, temsil eden, çoğaltan, değiştiren, dağıtan, her türlü işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma ileten ya da yayımlayan kişiler hakkında yaptırım öngörmektedir. Aynı madde kapsamında hukuka aykırı olarak işlenen veya çoğaltılan eserleri satışa arz eden, satan, kiralayan, ödünç veren ya da sair şekilde yayan; ticari amaçla satın alan, ithal veya ihraç eden; kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran ya da depolayan kişiler de bu düzenlemenin kapsamındadır. Söz konusu hüküm yalnızca yazılımlara değil, tüm korunan eserlere uygulanmaktadır.

Teknolojik Koruma Önlemlerine Yönelik Düzenleme

FSEK m. 72, 7346 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle 21 Aralık 2021 tarihinde değiştirilerek kapsamı genişletilmiştir. Güncel düzenlemeye göre yasak; yalnızca bilgisayar programlarının çoğaltılmasını engelleyen ilave programları etkisiz kılmaya yönelik ürünlerle sınırlı değildir. Eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanımının kontrolünü sağlamak üzere erişim kontrolü veya şifreleme gibi koruma yöntemi ya da çoğaltım kontrol mekanizması uygulamalarıyla sağlanan etkili teknolojik önlemleri etkisiz kılmaya yönelik ürün ve araçlar da bu madde kapsamındadır. FSEK m. 72/a uyarınca bu tür ürün ve araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren ya da ticari amaçla elinde bulunduranlar; m. 72/b uyarınca söz konusu ürün ve araçların reklam, pazarlama, tasarım veya uygulama hizmetlerini sunanlar altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşabilir.

Hak Sahibinin Hukuki Talep Seçenekleri

FSEK m. 68 uyarınca yazılı izin alınmadan eseri işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya umuma ileten kişiden hak sahibi, taraflar arasında bir sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin ya da rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. Bu bir tavan düzenlemesidir; alt sınır belirlenmemiş olup mahkeme somut olayın koşullarına göre miktarı takdir eder. Ayrıca bedel talebinde bulunan kişi, tecavüz edene karşı onunla bir sözleşme yapmış olması hâlinde haiz olabileceği bütün hak ve yetkileri de ileri sürebilir.

İzinsiz çoğaltılan kopyalar henüz satışa çıkarılmamışsa hak sahibi, çoğaltılmış kopyaların ve çoğaltmaya yarayan film, kalıp ile benzeri araçların imhasını ya da üretim maliyet fiyatını geçmeyecek uygun bir bedel karşılığında kendisine verilmesini talep edebilir. Alternatif olarak sözleşme olması durumunda isteyebileceği miktarın üç kat fazlasını da talep edebilir; bu seçimlik hak izinsiz çoğaltanın hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kopyalar satışa çıkarılmışsa ise hak sahibi, ihlalcinin elinde bulunan nüshalar bakımından FSEK m. 68/3 kapsamındaki seçeneklerden birini kullanabilir.

Eser sahibinden başka kişilerin bu hükümler kapsamında talepte bulunabilmesi için eser sahibinin FSEK m. 52'ye uygun yazılı çoğaltma iznini vermiş olması gerekmektedir.

Tazminat: Manevi ve Mali Talepler

FSEK m. 70/1 uyarınca manevi hakları ihlal edilen eser sahibi, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat davası açabilir; mahkeme para tazminatına ek olarak veya yerine başka bir manevi tazminat biçimine de hükmedebilir. Mali hakları ihlal edilen eser sahibi ise FSEK m. 70/2 gereğince, tecavüz edenin kusuru varsa haksız fiil hükümlerine göre tazminat talep edebilir. Bu talebin kusur koşuluna bağlı olduğu madde metninden anlaşılmakta; kusursuz sorumluluk bu maddede düzenlenmemektedir.

FSEK m. 70/3 uyarınca manevi ya da mali haklarının ihlal edildiği her iki hâlde de tecavüze uğrayan kimse tazminata ek olarak ihlalden elde edilen kârın kendisine verilmesini isteyebilir. Ancak bu yola başvurulduğunda FSEK m. 68 uyarınca talep edilen bedel indirilir.

Cezai Yaptırımlar

FSEK m. 71/1, hak sahibinin yazılı izni olmaksızın yukarıda sayılan eylemleri gerçekleştiren kişiler hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezasına hükmolunacağını öngörmektedir. Aynı madde kapsamında hukuka aykırı olarak üretilmiş, işlenmiş, çoğaltılmış, dağıtılmış veya yayımlanmış bir eseri ya da icra, fonogram ve yapımı satışa arz eden, satan veya satın alan kişi, kovuşturma başlamadan önce bunları kimden temin ettiğini bildirerek yakalanmalarını sağladığı takdirde hakkında verilecek cezadan indirim yapılabileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebilir; bu imkân mahkemenin takdir yetkisindedir.

FSEK m. 71 ve 72'deki suçlar şikâyete bağlıdır. Kovuşturma yapılabilmesi için hak sahiplerinin veya üyesi oldukları meslek birliklerinin haklarını kanıtlayan belge ve delilleri şikâyet süresi içinde Cumhuriyet başsavcılığına vermeleri zorunludur; bu koşulun yerine getirilmemesi hâlinde kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Şikâyet üzerine Cumhuriyet savcısı suç konusu eşyaya el koyma tedbirini alabilir ve gerek görmesi hâlinde hukuka aykırı olarak çoğaltıldığı iddia edilen eserlerin çoğaltılmasıyla sınırlı olarak faaliyetin durdurulmasına karar verebilir. Ancak bu karar yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunulmalıdır; hâkim tarafından onaylanmayan karar hükümsüz kalır.

İspat Yükü ve Lisans Belgelerinin Önemi

FSEK m. 76/2, davacının iddianın doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter delil sunması hâlinde mahkemenin, korunan eserleri kullananların kanunda öngörülen izin ve yetkileri aldıklarına dair belgeleri veya tüm yararlanılan eserlerin listelerini sunmalarını isteyebileceğini düzenlemektedir. Bu belge veya listelerin sunulamaması ise tüm eserlerin haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil etmektedir.

Çalışanların Eylemleri ve Şirketin Sorumluluğu

Türk Borçlar Kanunu m. 112, borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde borçlunun, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlü olduğunu açıkça düzenlemektedir. TBK m. 116 ise borçlunun, borcun ifasını veya bir borç ilişkisinden doğan hakkın kullanılmasını birlikte yaşadığı kişilere ya da yanında çalışanlara kanuna uygun biçimde bırakmış olsa dahi, bu kişilerin işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlü olduğunu düzenlemektedir. Bu genel borç hukuku kuralının yazılım lisans ihlallerine somut olarak nasıl uygulanacağı yargısal değerlendirmeye bağlıdır.

TBK m. 116, yardımcı kişilerin fiilinden doğan sorumluluğun önceden yapılan bir anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılabileceğini de öngörmektedir. Ancak bu imkânın sınırları vardır: Uzmanlık gerektiren ve ancak kanun ya da yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebilen bir hizmet söz konusuysa sorumsuzluk anlaşması kesin olarak hükümsüzdür. Yazılım geliştirme veya lisanslama hizmetinin bu fıkra kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği kanun metninde açıklığa kavuşturulmamıştır.

Şirket Devrinde Lisans Uyumsuzluğunun Durumu

TBK m. 202, bir malvarlığını veya işletmeyi aktif ve pasifleriyle birlikte devralan kişinin, bunu alacaklılara bildirdiği ya da Ticaret Sicili Gazetesi'nde veya Türkiye genelinde dağıtımı yapılan gazetelerden birinde ilan ettiği tarihten itibaren o malvarlığındaki veya işletmedeki borçlardan sorumlu olacağını düzenlemektedir. Bu süre içinde önceki borçlu da devralanla birlikte iki yıl boyunca müteselsilen sorumlu kalmaya devam eder. Bildirme veya ilan yükümlülüğü devralan tarafından yerine getirilmedikçe iki yıllık süre işlemeye başlamaz. Yazılım lisans uyumsuzluğunun bu hüküm kapsamında devredilen bir borç sayılıp sayılmayacağı somut olayın koşullarına ve yargı yorumuna bağlıdır.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy