Moda ve lüks tüketim sektöründe giysi, çanta ve ayakkabılarda yer alan fermuar düzenekleri, kilit sistemleri, mıknatıslı kapamalar, modüler tokalar, ayarlanabilir askılar ve gizli bölmeler gibi fonksiyonel bileşenler teknik bir probleme çözüm getirdikleri ölçüde buluş vasfı kazanabilir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında korunan bu mekanizmalar, geleneksel tasarım tescilinin ötesinde patent ya da faydalı model korumasına konu edilir. Kanunun 82 nci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, teknolojinin her sahasındaki buluşlar; yeni olmaları, buluş basamağı içermeleri ve sanayiye uygulanabilir nitelik taşımaları kaydıyla patent verilerek himaye edilir.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 82Kaynağı aç
Moda Tasarımlarında Buluş Niteliği ve Korunma Koşulları
Bir mekanizmanın patent korumasından yararlanabilmesi için dünya çapında daha önce kamuya sunulmamış olması, ilgili teknik alandaki bir uzman açısından aşikar sayılmayacak derecede yaratıcılık barındırması ve endüstriyel boyutta üretilebilir bulunması zorunludur. Patentlenebilirlik basamağını tam olarak karşılamayan ancak teknik alanda yenilik getiren daha mütevazı iyileştirmeler için ise faydalı model tescili yoluna başvurulabilir.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 82/2-ç hükmü uyarınca, estetik niteliği bulunan mahsuller ile edebiyat, sanat ve bilim eserleri buluş sayılmaz. Bu yasal sınırlama sebebiyle, moda ürününün sırf göze hitap eden dış çizgileri veya süslemeleri patentlenemez; buna karşılık estetik formun altında yatan, teknik bir işlev icra eden kilit, ray ya da fermuar mekanizması yasal kriterleri taşıdığı sürece patent korumasına bağlanabilir.
Çantalar ve Aksesuarlarda Çok Katmanlı Fikri Mülkiyet Koruması
Moda sektöründe geliştirilen bir parça üzerinde birden çok fikri mülkiyet türü aynı anda tesis edilebilir. Örneğin özgün bir çantanın kapama kilidinin dış hatları ve çizgisel formu tasarım tesciliyle korunurken, söz konusu kilidin içindeki yaylı veya manyetik açma kapama sistemi patent veya faydalı model ile güvenceye alınabilir. Kilit gövdesine işlenen logo veya ibareler ise eş zamanlı olarak marka tescili korumasından faydalanır.
Patent Hakkına Tecavüz Oluşturan Eylemler
Tescilli bir buluşu patent ya da faydalı model sahibinin onayı bulunmaksızın imal etmek, kullanmak, piyasaya arz etmek, satış için sergilemek, ithalata konu yapmak veya bu amaçlarla el altında tutmak patent hakkına açık ihlal teşkil eder.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 141/1-a çerçevesinde, patent veya faydalı model sahibinin izni bulunmaksızın buluş konusu ürünü kısmen ya da tamamen üretmek suretiyle taklit etmek patent hakkına tecavüz oluşturur. Aynı fıkranın (b) bendi uyarınca, taklit yoluyla üretildiğini bilen veya bilmesi gereken kişilerin tecavüz yoluyla meydana getirilen ürünleri satması, dağıtması, ticari alana çıkarması, ithal etmesi, ticari amaçla elinde bulundurması, kullanması veya bu ürünlere yönelik sözleşme teklifinde bulunması da tecavüz fiilleri arasındadır.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 141Kaynağı aç
Patent veya faydalı model hakkının haksız biçimde sahiplenilmesi yani gasp edilmesi de Kanun gereği tecavüz sayılır. Bununla beraber hak sahibinin lisans sözleşmesiyle veya zorunlu lisansla üçüncü kişilere tanıdığı yetkilerin sınırlarını aşarak hakkı izinsiz genişletmesi veya bu yetkileri başkalarına devretmesi de 6769 sayılı Kanun m. 141/1-d gereğince tecavüz teşkil eder.
Usul Patentlerinde İspat Yükü ve Sırların Korunması
Patent konusu unsur bir ürünün imal edilmesine ilişkin yöntem veya usul olduğunda mahkeme, aynı ürünü elde eden davalının patentli usulden farklı bir yöntem kullandığını ispatlamasını isteyebilir. 6769 sayılı Kanun m. 141/2 gereğince, söz konusu usulle imal edilen ürün ya da madde yeni nitelikteyse, izin alınmaksızın üretilen aynı nitelikteki tüm ürünlerin bu patentli usul vasıtasıyla ortaya çıkarıldığı yasal karine olarak kabul edilir; aksini iddia eden taraf bunu ispat etmekle yükümlüdür. Bu inceleme yürütülürken davalının üretim ve işletme sırlarının muhafaza edilmesindeki haklı menfaati mahkemece gözetilir.
Patent Başvuru Aşamasında Dava Açma Yetkisi
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 141/3 uyarınca başvuru sahibi, patent veya faydalı model başvurusunun Kanun'un 97 nci maddesine göre bültende yayımlandığı andan itibaren gerçekleşen tecavüz eylemlerine karşı dava ikame etme hakkını haizdir. Tecavüzü gerçekleştiren taraf, başvurudan veya başvuru kapsamından önceden bizzat haberdar edilmişse bültende yayım koşulu aranmaz. Bununla birlikte mahkemenin tecavüz edenin kötüniyetli hareket ettiğini tespit etmesi durumunda, resmi yayım tarihinden önce gerçekleşen tecavüzlerin varlığı da hukuken kabul edilir.
Tedarik Zincirinde Sorumluluk ve Açılabilecek Davalar
Moda üretim ağında patentli bir teknik bileşenin izinsiz şekilde kullanılması halinde sorumluluk tüm tedarik basamaklarına yayılabilir. Korumalı mekanizmayı izinsiz imal edip piyasaya sunan parça tedarikçisi, bunu nihai giysi veya çantaya monte eden fason atölye, bitmiş ürünü kendi etiketiyle sunan moda evi ile dağıtımını yapan toptancı ve ithalatçılar somut fiillerine göre hukuki sorumluluk altına girer.
Patent veya faydalı model hakkına yönelik ihlaller karşısında açılan davalarda ihlalin durdurulması, ürünlerin toplatılması, tazminat ve kararın ilanı talepleri ileri sürülebilir.
Ar-Ge Belgeleri ve Delil Tespiti Yöntemleri
Yeni bir teknik buluşun korunması amacıyla Ar-Ge sürecinin çizimler, prototipler, test notları ve tarihler gibi belgelerle kayıt altına alınması gerekir.
İhlal şüphesi doğduğunda mahkeme kanalıyla veya noter aracılığıyla şüpheli taklit ürünlerin numune olarak temin edilip incelenmesi sağlanabilir. Eş zamanlı olarak piyasa faaliyetini gösteren kataloglar, lookbook görselleri, internet satış siteleri ve sosyal medya paylaşımları kayıt altına alınarak ürünün ticari varlığı resmi delile dönüştürülür.
Tecavüz Bulunmadığının Tespiti Davasının Şartları
6769 sayılı Kanun m. 154 uyarınca açılan tecavüz bulunmadığının tespiti davası, sicile tescil edilmiş tüm hak sahiplerine resmen tebliğ edilir. Bu dava türü, Kanun'un 154/3 hükmü uyarınca patentin hükümsüzlüğü davası ile birlikte terditli ya da müşterek olarak da ikame edilebilir. Ancak 6769 sayılı Kanun m. 154/1 gereğince, kendisine karşı hâlihazırda patent tecavüzü davası açılmış olan bir kişinin aynı uyuşmazlığa ilişkin olarak tecavüz bulunmadığının tespiti davası açması kanunen engellenmiştir.
6769 sayılı SINAİ MÜLKİYET KANUNU m. 154Kaynağı aç
Moda parçalarında tasarım tescili ile patent bir arada kullanılabilir mi?
Evet, bir çantanın ya da giysinin dış görsel formu tasarım tesciliyle korunurken, içerisindeki kilit veya fermuar gibi teknik mekanizmalar patent ya da faydalı model tesciliyle, marka işaretleri ise marka tesciliyle eş zamanlı olarak korunabilir.
Patent başvurusu yayımlanmadan önceki taklitler için dava açılabilir mi?
Kural olarak dava hakkı başvurunun resmi bültende yayımıyla doğar; ancak ihlalde bulunan kişi başvurudan haberdar edilmişse veya mahkemece kötüniyetli olduğuna hükmedilirse yayım tarihinden önceki fiiller için de dava açılabilir.
Taklit mekanizmayı bilerek satan veya dağıtan taraflar sorumlu tutulabilir mi?
Evet, 6769 sayılı Kanun m. 141/1-b gereğince, ürünün taklit olduğunu bilen ya da bilmesi gereken kişilerin bu ürünü satması, dağıtması, ticari amaçla elinde bulundurması veya ithal etmesi patent hakkına tecavüz sayılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy