Yazılım Korsanlığı ve Haksız Rekabetin Hukuki Sınırları

Yazılım Korsanlığının Telif ve Ticaret Hukukundaki Çerçevesi

Yazılım korsanlığı ve lisanssız yazılım kullanımı, Türk hukukunda aynı fiil üzerinden hem 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca telif hakkı ihlali hem de 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde dürüst ve bozulmamış rekabeti bozan haksız rekabet olarak değerlendirilebilir. Bilgisayar programı, bir bilgisayar sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını sağlayacak biçimde düzenlenmiş emir dizgesi ve buna ilişkin hazırlık çalışmaları niteliğindedir. 5846 sayılı Kanun'un 2. maddesinin birinci fıkrasının 1 numaralı bendi gereğince her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ile sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları ilim ve edebiyat eseri olarak korunur. Buna karşılık, aynı maddenin son fıkrası uyarınca bir bilgisayar programının arayüzüne ya da herhangi bir ögesine temel teşkil eden düşünce ve ilkeler eser sayılmaz.

Bilgisayar programlarının kullanımında kanunun tanıdığı serbest kullanım imkânları iki ayrı sınır barındırır. Sözleşmede aksi yönde belirleyici bir hüküm bulunmadığı takdirde, programın düşünülen amaca uygun kullanımı için zorunlu çoğaltma ve işleme fiilleri yalnızca programı hukuki yoldan edinen kişi tarafından gerçekleştirilebilir. Buna karşılık, yasal yoldan edinen kullanıcının programı yükleme, çalıştırma ve hata düzeltme yetkisi sözleşmeyle dahi ortadan kaldırılamaz. Korsan ve lisanssız kopyalar hukuki yoldan edinme koşulunu sağlamadığından bu yasal muafiyetlerden yararlanamaz.

Telif Hakkı İhlalinde Eser Sahibinin Hukuki Talepleri

Eseri hak sahibinden kanuna uygun yazılı izin almaksızın işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya umuma ileten kişilere karşı hak sahipleri, 5846 sayılı Kanun'un 68. maddesinin birinci fıkrası uyarınca sözleşme yapılmış olması hâlinde isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını talep edebilir. İzinsiz çoğaltılan kopyalar henüz satışa çıkarılmamışsa hak sahibi; çoğaltılmış kopyaların ve çoğaltmaya yarayan teknik araçların imhasını, üretim maliyet fiyatını aşmayacak uygun bir bedel karşılığında kendisine verilmesini veya sözleşme olması durumunda talep edebileceği tutarın üç kat fazlasını isteyebilir. Bu talepler ileri sürüldüğünde Ceza Muhakemesi Kanunu'nun el koymaya dair hükümleri delil elde etme amacı haricinde uygulanamaz.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 70. maddesi uyarınca mali hakları ihlal edilen eser sahibi manevi tazminat talebinde bulunabilir; ihlali gerçekleştirenin kusuru bulunması hâlinde haksız fiil hükümlerine dayanılarak maddi tazminat istenebilir. Eser sahibi ayrıca tazminat talebinin yanında haksız fiille elde edilen kârın devrini de isteyebilir; bu talepte bulunulması durumunda aynı Kanun'un 68. maddesi uyarınca istenen bedel indirilerek dikkate alınır.

Dürüst Rekabet İlkesi ve Haksız Rekabet Sayılan Haller

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 54. maddesi uyarınca haksız rekabet hükümlerinin temel amacı, bütün katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabet ortamının temin edilmesidir. Rakipler arasında ya da tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı veya dürüstlük kuralına aykırı davranışlar ile ticari uygulamalar haksız ve hukuka aykırıdır. Lisanssız yazılım kullanımı her somut olayda kendiliğinden haksız rekabet sonucunu doğurmaz. Fiilin haksız rekabet kapsamında değerlendirilebilmesi için kanun veya sözleşmeyle rakiplere yüklenmiş ya da meslek dalında yahut çevrede olağan iş şartlarına uyulmaması, bu yolla haksız maliyet avantajı sağlanması veya yanıltıcı açıklamalarda bulunulması gibi dürüstlük kuralını ihlal eden unsurlarla birlikte gerçekleşmesi aranabilir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 55. maddesinde dürüstlük kuralına aykırı özel haksız rekabet hâlleri düzenlenmiştir. Maddenin birinci fıkrasının (a) bendinin 2 numaralı alt bendine göre bir kimsenin kendi işletmesine, emtiasına, çalışmalarına, fiyatlandırmasına veya ticari münasebetlerine dair aldatıcı ya da gerçeğe aykırı beyanlarda bulunması haksız rekabet teşkil eder. Aynı fıkranın (c) bendi gereğince, kendisine tevdi edilmiş hesap, teklif veya plan niteliğindeki iş ürünlerinden izinsiz faydalanmak, başkalarının bu tür ürünlerinin yetkisiz sağlandığını bilmesi gerektiği hâlde bunlardan yararlanmak veya uygun bir katkı sunmaksızın başkasının pazara hazır çalışma ürünlerini teknik çoğaltma vasıtalarıyla devralıp kullanmak dürüstlüğe aykırı davranışlar arasında sayılır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 57. maddesi gereğince, gerçek olmayan haberlerin yayılması, ilan yapılması veya dürüstlük kurallarına aykırı davranışlar sergilenmesi sebebiyle müşterileri azalan ya da bu müşterileri kaybetme tehlikesi yaşayan kişi davranışlara son verilmesini ve kusurun mevcudiyeti hâlinde zararının giderilmesini isteyebilir; ticari işlere ilişkin haksız rekabet hallerinde ise Türk Ticaret Kanunu hükümleri saklıdır. Genel haksız fiil sorumluluğunu düzenleyen 6098 sayılı Kanun'un 49. maddesi ise kusurlu ve hukuka aykırı bir eylemle başkasına zarar verenin bu zararı gidermekle yükümlü olduğunu, zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa dahi ahlaka aykırı fiille kasten zarar verenin de sorumluluk taşıdığını hükme bağlar.

Haksız Rekabete Karşı Açılabilecek Davalar ve Tedbirler

Haksız rekabet fiili dolayısıyla müşterileri, kredisi, mesleki itibarı, ticari faaliyetleri veya diğer ekonomik menfaatleri zarar gören yahut böyle bir tehlikeyle karşılaşabilecek olan kişiler Türk Ticaret Kanunu'nun 56. maddesi uyarınca fiilin haksız olup olmadığının tespitini, men'ini, haksız rekabetin sonucu olan maddi durumun ortadan kaldırılmasını ve gerekirse araçlar ile malların imhasını isteyebilir. Kusurun bulunması hâlinde maddi tazminat, şartları oluştuğunda manevi tazminat ve davalının elde etmesi muhtemel görülen menfaatin karşılığı da hâkimden talep edilebilir.

Ekonomik çıkarları zarar gören ya da zarar tehlikesiyle karşılaşabilecek olan müşteriler de tespit, men, maddi durumun ortadan kaldırılması ve tazminat davalarını açma hakkına sahiptir; ancak araç ve malların imhasını isteyemezler. Ticaret ve sanayi odaları, esnaf odaları, borsalar, ilgili mesleki ve ekonomik birlikler ile tüketicilerin ekonomik menfaatlerini koruyan sivil toplum kuruluşları da kanunun belirlediği çerçevede haksız rekabet davalarını ikame edebilir.

Haksız rekabet eyleminin bir işletmenin çalışanları veya işçileri tarafından gerçekleştirilmesi durumunda, fiilin tespiti, men'i ve haksız rekabet sonucu oluşan maddi durumun ortadan kaldırılmasına yönelik davalar Türk Ticaret Kanunu'nun 57. maddesi gereğince çalıştıranlara karşı da açılabilir. Bu kapsamdaki maddi ve manevi tazminat istemlerinde ise Türk Borçlar Kanunu hükümleri tatbik edilir.

Yargılama safhasında Türk Ticaret Kanunu'nun 61. maddesi uyarınca dava hakkına sahip kişinin talebi üzerine mevcut durumun korunması, maddi durumun ortadan kaldırılması, haksız rekabetin önlenmesi ve yanlış ya da yanıltıcı beyanların düzeltilmesi yönünde ihtiyati tedbirlere karar verilebilir. Ayrıca hak sahibinin yetkilerine tecavüz oluşturan ve cezayı gerektiren haksız rekabet konusu mallar bakımından gümrükte el koyma tedbiri tatbik edilebilir.

Dava Zamanaşımı Süreleri

Türk Ticaret Kanunu'nun 60. maddesi uyarınca haksız rekabetten doğan hukuk davaları, davacının bu hakların doğumunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde haksız fiilin doğumundan itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bununla birlikte haksız rekabet fiili aynı zamanda daha uzun zamanaşımı süresine tabi cezayı gerektiren bir fiil niteliğinde bulunuyorsa, bu uzun ceza zamanaşımı süresi hukuk davaları bakımından da geçerli olur.

Cezai Sorumluluk ve Yaptırımlar

Yazılım ihlallerine bağlanan cezai yaptırımlar 5846 sayılı Kanun'un 71. maddesinin birinci fıkrasının 1 numaralı bendinde hükme bağlanmıştır. Eser sahibinden mevzuata uygun yazılı izin almaksızın bir eseri işleme, çoğaltma, tadil etme, yayma, umuma iletme veya yayımlama fiillerini gerçekleştirenler ile hukuka aykırı çoğaltılan eserleri ticari maksatla edinen, ithal ya da ihraç eden yahut şahsi kullanım sınırını aşacak şekilde elinde tutan veya saklayan kimseler bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası yaptırımıyla karşılaşır. Öte yandan, 5846 sayılı Kanun'un 72. maddesi kapsamında, eser korumasını sağlayan etkili teknolojik önlemlerin aşılmasına yönelik vasıtaları üreten, ülkeye sokan, tedavüle çıkaran, kiralayan, ticari amaçla muhafaza eden ya da bu vasıtaların tanıtım, tasarım ve uygulama hizmetlerini yürüten kişiler altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Haksız rekabet fiillerine ilişkin cezai yaptırımlar 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 62. maddesinde düzenlenmiştir. Kanunun 55. maddesindeki fiilleri kasten işleyenler, kendi icap ve tekliflerinin rakiplerininkine tercih edilmesi gayesiyle kişisel durumu, ürünleri, iş ürünleri, ticari faaliyeti ve işleri hakkında kasten yanlış veya yanıltıcı bilgi verenler ile çalışanlarının bu eylemlerini öğrenip önlemeyenler; fiil daha ağır bir suçu oluşturmadığı takdirde hukuk davası açmaya yetkili olanların şikâyeti üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır. Kanunun 63. maddesi uyarınca, tüzel kişilerin faaliyetleri kapsamında işlenen haksız rekabet fiillerinde ceza sorumluluğu tüzel kişi adına hareket eden veya etmesi gerekmiş bulunan organ üyeleri yahut ortaklar hakkında uygulanır; ayrıca tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine karar verilebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy