Yat Devir İşlemlerinde Noter, Sicil ve Belge Düzeni

Yatların Hukuki Niteliği ve Tescil Rejimi

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 931/1 uyarınca, suda yüzme kabiliyeti bulunan, tahsis gayesi gereği suda ilerleyen ve pek küçük nitelikte sayılmayan araçlar, kendi gücüyle hareket etme yeteneği bulunmasa dahi gemi niteliğindedir. Kanunun 931/2 maddesi çerçevesinde, suda iktisadi menfaat sağlama gayesine bağlanan yahut fiilen bu amaçla işletilen deniz vasıtaları, kimin tarafından ve kimin nam veya hesabına sevk edildiğine bakılmaksızın ticaret gemisi kabul edilir. Türk Ticaret Kanunu sisteminde açıklık ilkesine tabi olan gemi sicilinde malik sıfatıyla kayıtlı bulunan kişi hukuken malik sayılır. Gemi sicilinin tutulması ve gemi üzerindeki ayni hakların kapsamı özel kanuni hükümlerle düzenlenmiştir.

Deniz araçlarının tescil düzeni tabi oldukları mevzuat hükümlerine göre farklılaşır. Gemi Sicil Yönetmeliği; gemi tasdiknamesi ve bayrak şahadetnamesinin düzenlenmesini, gemi sicilinin tutulmasını, hukuki ilişkilerin belgelenmesini ve tescilini kapsar. Buna karşılık Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği, 18 gros tonilatodan küçük ticari gemi, deniz ve iç su araçları ile özel kullanıma mahsus araçları düzenler. Gemi Sicil Yönetmeliği çerçevesinde milli gemi siciline, Türk bayrağı çekme hakkına sahip ticaret gemileri ile kanunda gösterilen diğer gemiler tescil edilebilirken yabancı gemiler ve yabancı bir sicile kayıtlı Türk gemileri milli gemi siciline tescil edilemez.

Gemi Siciline Kayıtlı Yatlarda Devir ve Bayrak Rejimi

Gemi Sicil Yönetmeliği m. 31 gereğince gemi siciline kayıtlı bir geminin veya gemi payının mülkiyet devrine ilişkin anlaşmaların yazılı yapılması ve imzaların noterce onaylanması ya da bu anlaşmaların sicil müdürlüğü yetkilileri huzurunda yapılması zorunludur. Milli gemi siciline kayıtlı gemilerin satışı yalnızca kayıtlı olduğu sicil müdürlüğünde gerçekleştirilir. Mülkiyetin devredilmesi için söz konusu şekil şartının yanı sıra geminin zilyetliğinin devralana geçirilmesi de şarttır.

Gemi siciline kayıtlı gemilerde mülkiyet devri işleminden sonra yeni malik veya malikler adına yeni gemi tasdiknamesi düzenlenir. Türk Ticaret Kanunu uyarınca geminin Türk bayrağını çekme hakkı gemi tasdiknamesi ile ispat olunur ve bu belge temin edilmedikçe hak kullanılamaz. Ayrıca sicile kayıtlı yatlarda ayni hakların kütüğe yansıması mümkün olup gemi ipoteği yazılı sözleşme ve tescil şartıyla kurulur.

Türkiye dışında bulunan bir gemi Türk bayrağını çekme hakkını elde ettiğinde, geminin bulunduğu yerdeki Türk konsolosu tarafından verilecek bayrak şahadetnamesi 6102 sayılı Kanun m. 944/1 uyarınca gemi tasdiknamesi yerine geçer. Bu belge düzenlendiği günden itibaren kural olarak bir yıl süreyle geçerli olup yolculuğun mücbir sebep yüzünden uzaması durumunda süresi de uzar. Kanunun 944/2 maddesine göre Türkiye’de inşa edilmiş olup Kanunun 940 ıncı maddesi uyarınca Türk bayrağını çekme hakkı bulunmayan gemilere teslim edilecekleri yere kadar geçerli olmak üzere Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığınca bayrak şahadetnamesi verilebilir. Aynı Kanunun 944/3 maddesi gereğince 941 inci maddenin ikinci fıkrası ile 942 nci maddesinde düzenlenen hâllerde bayrak şahadetnamesi, tanınan izin süresi boyunca geçerli olmak üzere anılan Bakanlık tarafından düzenlenir.

Bağlama Kütüğüne Kayıtlı Araçların Devir Usulü

Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği m. 14 hükmüne göre bağlama kütüğüne kayıtlı gemi, deniz ve iç su araçlarının mülkiyet devrini gerektiren hukuki işlemlere yönelik belgelerin başkanlıklar huzurunda veya noterde düzenlenmesi zorunludur. Bu merciler dışında yapılmış mülkiyetin devrini amaçlayan işlemler geçersiz olup bu tür işlemlerde hak sahibi gibi görünen kişi adına kütüğe kayıt yapılmaz.

Bağlama kütüğüne kayıtlı araçların noter devrinde devreden taraf, teknenin üzerinde bulunan takyidatların yer aldığı ve satış tarihiyle aynı tarihi taşıyan bağlama kaydı örneğini notere sunmakla yükümlüdür. Düzenlenen devir belgesinde devralanın bahse konu bağlama kaydı örneğini gördüğüne dair açık beyanının yer alması zorunludur.

Bağlama kütüğü satış süreçlerinde idari başvuru ve belge akışı Umurbey-Denizcilik Vatandaş Portalı üzerinden yürütülür. Portal üzerinden başvuru yapılması, evrak yüklenmesi ve randevu sürecinin tamamlanması zorunlu olup beş metre ve üzeri özel teknelerde ruhsatname harç makbuzunun ibrazı aranır.

Yabancılık Unsuru İçeren İşlemlerde Hukuki Durum

Yabancılık unsuru taşıyan deniz araçları devirlerinde uygulanacak kurallar ayni ve borçlandırıcı niteliklerine göre ayrılır. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 22 uyarınca deniz taşıma araçları üzerindeki ayni haklar menşe ülke hukukuna tabidir. Menşe ülke, ayni hakların tescil edildiği sicil yeri; sicil bulunmaması hâlinde ise bağlama limanıdır. Buna karşılık sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde tarafların uygulanacak hukuku seçme serbestisi geçerlidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy