Yat Finansmanında Mülkiyet ve Teminat Riskleri

Yat finansmanının sonucu, işlemin klasik kredi mi yoksa finansal kiralama mı kurulduğuna göre değişir. Klasik kredide alıcı finansmanı genellikle bir bankadan veya başka bir kredi verenden alır. Teknenin mülkiyeti alıcıya geçer ve kredi veren teminat ister. Finansal kiralamada kiralayan, finansman sağlamak amacıyla malın mülkiyetini elinde tutar. Türk Ticaret Kanunu, yüzebilen, pek küçük olmayan ve tahsis amacı suda hareket etmeyi gerektiren aracı gemi kabul eder. Birçok yat bakımından bu kabul, gemi sicilini, gemi ipoteğini ve ayni hak rejimini önemli kılar. Finansal kiralama ile finansman sözleşmelerinin çerçevesini 6361 sayılı Kanun kurar.

Klasik kredi ve finansal kiralama

Klasik kredide güvenlik daha çok gemi ipoteği üzerinden kurulur. İhtiyaç duyulursa ilave ayni teminat, kefalet, rehin veya blokaj da kullanılır. Bu sıralama, her kredi işleminin kanunen kapalı teminat listesi olarak değil, bu modelde başvurulan güvence yolları olarak anlaşılmalıdır.

Finansal kiralama nitelemesi, kiralayanın finansman için mülkiyeti elinde tutmasına ek bir unsurun bulunmasına bağlanır. Süre sonunda malın kiracıya devredilmesi bu unsurlardan biridir. Düşük bedelle satın alma hakkı tanınması da yeter. Kullanımın ekonomik ömrün büyük bölümünü kapsaması ya da kira ödemelerinin bugünkü değerinin rayiç bedele yüksek oranda yaklaşması aynı sonucu doğurabilir. Anlatım örnekleyici olduğu için bu görünümlerden birinin varlığı işlemi finansal kiralama saymaya yeter.

Mülkiyet, satın alma hakkı ve devir

Finansal kiralama konusu malın mülkiyeti kiralayana aittir. Süre sonunda kiracının malı satın alması kendiliğinden doğmaz. Taraflar, sözleşmede kiracının bu hakkı haiz olacağını ayrıca kararlaştırabilir.

Tescile tabi taşınırda tek taraflı devir, birden fazla şartın birlikte gerçekleşmesine bağlıdır. Kiracı adına satın alma hakkı doğduktan sonra otuz gün içinde hak kullanılmamalı ve mal, Kanunun 32 nci maddesi uyarınca kiralayana iade edilmemelidir. Sözleşmede bu husus kararlaştırılmış olmalı, kiracıya tebligat yapılmış ya da kiracı adresinde bulunmadığından tebligat yapılamamış olmalıdır. Bu şartlarla kiralayan, kiralananın kiracıya devrine ilişkin işlemleri tek taraflı yapabilir. Aynı kapsamdaki tek taraflı talepleri ilgili sicil yerine getirir.

Sözleşmenin kuruluşu ve sicile işlenmesi

Finansal kiralama sözleşmesi üç yoldan biriyle kurulabilir. İlk yol yazılı kuruluştur. İkinci yol, uzaktan iletişim araçlarıyla mesafeli kuruluştur. Üçüncü yol, mesafeli olsun ya da olmasın, Kurulun yazılı şeklin yerine geçebileceğini belirlediği yöntemdir. Bu yöntem bir bilişim veya elektronik haberleşme cihazı üzerinden yürütülmeli ve müşteri kimliğinin doğrulanmasına imkân vermelidir. Usul ve esasları Kurul belirler.

Taşınmaza ilişkin sözleşme, taşınmazın bulunduğu tapu kütüğünün şerhler hanesine işlenir. Kendine mahsus özel sicili bulunan taşınırda sözleşme, malın kayıtlı olduğu sicile tescil ve şerh olunur. Kiralayan bunu ayrıca Birliğe bildirir.

Özel bir sicile kayıtlı olmayan taşınırlarda sözleşme, Birlik tarafından tutulacak özel sicile tescil edilir. Bu sicil herkese açıktır ve hiç kimse buradaki bir kaydı bilmediğini ileri süremez. Tescilin usul ve esasları, Kurulun uygun görüşü alınarak Birlik tarafından belirlenir. Bilmeme yasağı, metinde bütün siciller için değil, Birliğin tutacağı özel sicil için düzenlenmiştir.

Tescil veya şerhten sonra üçüncü kişilerin finansal kiralama konusu mal üzerinde edindiği ayni haklar kiralayana karşı ileri sürülemez. Sonuç, tescil veya şerh anından sonrasına bağlanmıştır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 940 ıncı maddesinin uygulanmasında finansal kiralama kiracısı, geminin maliki gibi değerlendirilir. Bu değerlendirme anılan maddenin uygulanmasıyla sınırlıdır ve gemiyi konu alır.

Gemi ipoteğinin kurulması

Bir alacağı teminat altına almak için gemi üzerinde ipotek kurulabilir. Sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehni yalnızca gemi ipoteği yoluyla sağlanır. Gemi ipoteği, sicile kayıtlı gemiler bakımından klasik ve güçlü şekilde işler. Bu anlatım, sicile kayıtlı olmayan teknede ipoteğin kurulmasını ayrıca yasaklayan bir kural olarak okunmamalıdır.

Gemi ipoteği, geminin maliki ile alacaklının anlaşması ve ipoteğin gemi siciline tesciliyle kurulur. Anlaşmanın yazılı yapılması ve imzaların noterce onaylanması gerekir. Anlaşma gemi sicil müdürlüğünde de yapılabilir. Bu şekillerden birine uyulmadıkça ipoteğin kurulmasına dair anlaşma geçerli olmaz.

Tescilden önce anlaşma kanunun öngördüğü şekilde yapılmışsa ilgililer tescilden kaçınamaz. Aynı sonuç, malikin Gemi Sicili Nizamnamesi uyarınca alacaklıya kayda onay verdiğini bildirmesi veya sicil müdürlüğüne kayıt dilekçesi vermesi halinde de doğar. Malikin tasarruf ehliyeti sonradan sınırlanırsa, sicile bildirilmiş kayda onayı ya da kayıt istemi bu yüzden geçersiz hale gelmez.

Yabancı bir ülkede iktisap edilip henüz Türk Gemi Siciline veya Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilmemiş gemilerde, bayrak şahadetnamesine düşülen şerh tescil hükmündedir. Gemi tescil edilirken bu ipotekler resen sicile geçirilir. Hüküm yat türünü ayrıca ayırmaz.

Hamiline yazılı bir tahvile bağlı alacağı teminat altına almak için gemi ipoteği kurulacaksa, malikin sicil müdürlüğüne beyanı ve sicile tescil yeterlidir. Bu kolaylaştırılmış yol yalnız bu amaçla kurulacak ipoteğe özgüdür.

Bağlama kütüğü ile gemi sicilinin farkı

Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği iki grubu kapsar. Birinci grup, 18 gros tonilatodan küçük ticari gemi, deniz ve iç su araçlarıdır. İkinci grup, özel kullanıma mahsus gemi, deniz ve iç su araçlarıdır. Bağlama kütüğü gemi siciliyle aynı işlevi görmez. Mülkiyet devrinde işlem noter huzurunda veya başkanlık huzurunda yapılır. Kütük ayrı bir idari yapı kurar.

Yönetmelik, kütüğün kapsadığı tekneleri ve mülkiyet devrinin usulünü düzenler. 6361 sayılı Kanun ise özel sicili bulunan taşınırlara ilişkin finansal kiralama sözleşmesinin ilgili sicile tescil ve şerh olunacağını kabul eder. Bu iki düzenleme yan yana durur. Bağlama kütüğünün her yat bakımından o özel sicil olduğu ayrıca söylenemez.

Bağlama kütüğüne tabi bir yatın finansmanında finansal kiralama, bazı dosyalarda banka kredisine kıyasla mülkiyet ve tescil yönünden daha kontrollü bir güvenlik sağlayabilir. Bu, her dosyada kendiliğinden doğan bir avantaj değildir. Sözleşme yapısı, kayıt işlemleri ve temerrüt hali özenle kurulmazsa aynı model ciddi bir uyuşmazlık da doğurabilir.

Kiracının zilyetliği, bakımı ve ayıp

Kiracı, sözleşme süresince finansal kiralama konusu malın zilyedidir. Sözleşmenin amacına uygun olmak şartıyla her türlü faydayı elde etme hakkına sahiptir. Malı, sözleşmede öngörülen şart ve hükümlere göre itinayla kullanmak zorundadır.

Sözleşmede aksi hüküm yoksa kiracı, malın her türlü bakımından ve korunmasından sorumludur. Bakım ve onarım masrafları da kiracıya aittir. Aksi kararlaştırılmışsa bu dağılım değişebilir.

Kiracının seçimi ve talebi üzerine üçüncü kişiden sağlanan mal ayıplıysa kiralayan bu ayıptan sorumlu tutulamaz. Malın bizzat kiracıdan sağlanması halinde de aynı hüküm uygulanır. Üçüncü kişiden sağlanan mal bakımından sonuç, kiracının hem seçimine hem talebine bağlıdır.

Finansal kiralamada sigorta ve hasar

Kiralama konusu malın sigorta ettirilmesi zorunludur. Malı kimin sigorta ettireceği sözleşmede gösterilir. Sigorta primlerini kiracı öder. Zorunlu olan, sigortanın yaptırılmasıdır. Yaptıracak kişi sözleşmeyle belirlenir.

Kiracı, malın sözleşme süresi içinde ortaya çıkan hasardan ve ziyaından sorumludur. Sorumluluk, sigortaca ödenen miktarın karşılamadığı bölümle sınırlı tutulmuştur. Bu bölümü aşan tutar da kiracının üzerinde kalır. Hüküm, sınır ile aşan tutarın kiracıya ait olmasını birlikte belirtir.

Temerrüt, aykırılık ve ihtiyati tedbir

Kiralayan, finansal kiralama bedelini ödemede temerrüde düşen kiracıya otuz günlük süre verir. Bu süre içinde de bedel ödenmezse sözleşmeyi feshedebilir. Düzenleme zorunlu fesih değil, kiralayana tanınan bir yetkidir.

Sözleşmede süre sonunda mülkiyetin kiracıya geçeceği kararlaştırılmışsa, temerrüt nedeniyle fesih için öngörülen süre altmış günden az olamaz. Bu sınır, sürenin tam altmış gün olmasını değil, daha kısa belirlenememesini ifade eder. Sınır yalnız mülkiyetin süre sonunda kiracıya geçeceği kararlaştırılan sözleşmede vardır.

Bir yıl içinde sözleşmede yer alan kira bedellerinden üçünü veya üst üste ikisini zamanında ödemeyen kiracı, bu nedenle ihtara muhatap olmuşsa, onunla yapılan sözleşmeyi kiralayan feshedebilir. Yetki, ödememe ile birlikte ihtara muhatap olma şartına bağlıdır. Her gecikme ihtarsız ve kendiliğinden fesih sonucu doğurmaz.

Ödeme temerrüdündeki gün sürelerinden ayrı bir yol daha vardır. Taraflardan biri sözleşmeye aykırı davranır ve bu aykırılık nedeniyle diğer tarafın sözleşmeyi sürdürmesi beklenemezse sözleşme feshedilebilir. Beklenememe ölçütünün nasıl uygulanacağı ayrıca tanımlanmamıştır.

Mahkeme, finansal kiralama konusu malı ihtiyati tedbirle kiralayana veya üçüncü bir kişiye bırakırsa kiralayan, mahkemeye malın rayiç değeri kadar teminat yatırarak mal üzerinde tasarruf edebilir. Tasarruf imkânı bu bırakma kararına ve teminata bağlıdır. Sözleşmenin feshinin haksız olduğuna karar verilirse kiralayan, kiracının zararını tazminle yükümlüdür. Zararın kalemleri bu hükümde sayılmaz.

Fesih sonrası iade ve satış farkı

Sözleşmeyi kiralayan feshederse kiracı malı iade ile yükümlüdür. Kiracının, 30 uncu maddenin ikinci fıkrası uyarınca feshetmesi halinde de iade yükümlülüğü vardır. Bu fıkranın içeriği ayrıca gösterilmeden iade sebepleri genişletilemez.

İade edilen mal üçüncü kişilere satılırsa karşılaştırma, sözleşmede aksi bir değer kararlaştırılmamışsa uygulanır. Satış bedeli, vadesi gelmemiş finansal kiralama bedelleri ile varsa kiralayanın bunu aşan zararı toplamından düşükse aradaki farkı kiracı kiralayana öder. Satış bedeli bu toplamdan yüksekse aradaki farkı kiralayan kiracıya öder.

İade alınan mal üçüncü kişilere finansal kiralama yoluyla yeniden kiralanırsa aynı esaslar uygulanır. Yeniden kiralama bedelinin nasıl belirleneceği ayrıca tanımlanmamıştır.

Kiracının feshi hâlinde kiracı, malı geri vermekle birlikte gördüğü zararın tazminini kiralayandan isteyebilir.

Sözleşmeden kaynaklanan borçlar için teminat olarak alınan ipoteklerin paraya çevrilmesinde 2004 sayılı Kanun'un 150/ı maddesi hükümleri uygulanır. Kiracının Kanunda belirtilen süreler içinde borcunu ödememesi üzerine kiralayanın noter aracılığıyla gönderdiği fesih ihtarnameleri hakkında ise aynı Kanunun 68/b maddesi hükümleri uygulanır.

İflas ve icra takibinde malın durumu

Kiracının iflasında iflas memuru, 2004 sayılı Kanun'un 221 inci maddesinin birinci fıkrasına göre büro teşkilinden önce, finansal kiralama konusu malların tefrikine karar verir. Bu karara karşı yedi gün içinde itiraz edilebilir. Hüküm kiracının iflasına ilişkindir. Kiralayanın iflası burada düzenlenmez.

Kiracı aleyhine icra yoluyla takip yapılırsa icra memuru, finansal kiralama konusu malların takibin dışında tutulmasına karar verir. Bu karara karşı da yedi gün içinde itiraz edilebilir. Kiralayan aleyhine yapılan takip bu fıkrada düzenlenmez.

İflas memurunun tefrik kararına ve icra memurunun takibin dışında tutma kararına yönelik itirazları icra mahkemesi en geç bir ay içinde karara bağlar. Bir aylık sürenin hak düşürücü olup olmadığı ayrıca belirtilmez.

Yapı halindeki gemide sicil ve ipotek

Yapı halindeki gemi, yapı halindeki gemilere özgü sicile belirli hallerde kaydolunur. Malik bunu isteyebilir. Kayıt, yapı üzerinde gemi ipoteği kurulacaksa, yapı ihtiyati veya kesin haczedilecekse ya da tersane sahibinin ipotek kurulmasını isteme hakkını teminat altına almak için sicile şerh verilecekse de yapılır. Hüküm yapı halindeki gemiyi düzenler ve yat inşasını ayrıca adlandırmaz.

Yapıyı, yapım yerinin bağlı bulunduğu sicil müdürlüğü tescil eder. Yapı bu müdürlüğün yetki çevresi dışındaki bir yere götürülse de aynı sicil müdürlüğü yetkili kalır. Müdürlük, yeni yapım yerindeki sicil müdürlüğüne yapının kaydedildiğini bildirir.

Türk Ticaret Kanunu'nun 1054 ve 1055 inci maddeleri, yapı halindeki gemiler üzerinde de ipotek kurulabileceğini kabul eder. İpotek, yapı maliki ile alacaklının anlaşması ve sicile tescille oluşur. Hangi sonucun hangi maddeye ait olduğu ayrılmaz.

Sözleşmenin hukuku ve ayni haklar

Deniz taşıma araçları üzerindeki ayni haklar menşe ülke hukukuna tabidir. Menşe ülke, ayni hakların tescil edildiği sicil yeridir. Deniz taşıma aracında bu sicil yeri yoksa bağlama limanı esas alınır. Bağlama limanı ölçütü yalnız sicil yeri bulunmayan deniz taşıma araçları içindir. Yatın her olayda deniz taşıma aracı sayılıp sayılmayacağı tanımlanmamıştır.

Sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde tarafların hukuk seçimi kabul edilir. Finansman sözleşmesi Türk hukukuna bağlanmış olsa da, yattaki ipotek, mortgage, title ve bazı ayni hak sorunları yabancı sicilin hukukuna göre çözüme kavuşabilir. Bu olanak, uyuşmazlıkların tamamının yabancı hukuka bağlanması sonucunu doğurmaz.

Tekne sigortası ve yolcu mali sorumluluğu

Tekne Sigortası Genel Şartları, yat ve kotraların da içinde bulunduğu deniz araçlarını sigorta konusu yapabilir. Sigorta değeri, kural olarak rizikonun başladığı andaki değerdir. Eksik sigortada tazminat oranına göre ödenir. Sigorta bedeli sigorta değerini aşarsa aşan kısım geçersizdir.

Poliçede aksi kararlaştırılmadıkça teknenin klas belgesine sahip olması ve bu belgenin geçerliliğini koruması gerekir. Aksi kararlaştırma poliçeye bırakılmıştır.

SEDDK'nın Deniz Araçları Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Tebliği, deniz araçları için işletmecilerin veya donatanların yaptırmak ya da sunmak zorunda olduğu mali sorumluluk sigortasının tarife ve talimatını belirler. Düzenleme, Türk Ticaret Kanunu'nun 1259 uncu maddesindeki zorunlu sigorta rejimine dayanır. Zorunluluk, on ikiden fazla yolcu taşımak için ruhsat almış gemilerde, yolcuların ölüm ve yaralanmasından doğabilecek sorumluluklara karşı sigorta yaptırılmasıdır. On iki ve daha az yolcu ile ruhsatsız gemiler bu kapsamda gösterilmez.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy