Gemi Sicili ve Mülkiyet Durumunun Tespiti
Yat alımında hukuki due diligence sürecinin ilk aşaması mülkiyet hakkının ve sicil kayıtlarının eksiksiz tespit edilmesidir. Türk Ticaret Kanunu uyarınca Türk gemileri için açık nitelikte gemi sicili tutulur ve sicilde malik olarak kayıtlı bulunan kişi hukuken malik sayılır. Satışa konu yatın mülkiyet aidiyetini teyit etmek için bu kayıtların denetlenmesi esastır.
Mülkiyet incelemesinin yanı sıra tekne üzerindeki ayni yüklerin araştırılması gerekir. Türk Ticaret Kanunu kapsamında gemi ipoteği malik ile alacaklının anlaşması ve sicile tescil ile kurulur. Sözleşmelere genel nitelikte takyidatsız teslim taahhütleri koymak tek başına yeterli hukuki koruma sağlamayacağından, takyidat durumunun sicil kayıtları üzerinden teyit edilmesi gerekir. Ayrıca geminin Türk bayrağı çekme hakkı Türk Ticaret Kanunu uyarınca gemi tasdiknamesi ile ispat olunur; Gemi Sicil Yönetmeliği de gemi tasdiknamesi ve bayrak şahadetnamesi düzenini kapsar.
Bağlama Kütüğü ve İdari Kayıtların Denetimi
Tüm tekneler gemi siciline tabi olmayıp özel ve küçük ölçekli deniz araçlarında farklı bir idari rejim uygulanır. Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği, 18 gros tonilatodan küçük ticari gemi, deniz ve iç su araçları ile özel kullanıma mahsus gemi, deniz ve iç su araçlarını kapsar. Bu nedenle pek çok özel tekne ve yat bakımından bağlama kütüğü rejiminin gerektirdiği işlemler devreye girer.
Bağlama kütüğüne tabi teknelerde donatan değişikliği ve kayıt işlemleri liman başkanlığı nezdinde yürütülür. İdari düzenlemeler çerçevesinde bağlama kütüğü ruhsatnamesinin teknede bulundurulması zorunludur. Alım sürecinde donatan devrinin liman başkanlığı nezdindeki sistem üzerinden usulüne uygun şekilde tamamlanması icap eder.
Satıcının Temsil Yetkisi ve Yabancı Unsurlu İşlemler
Yat alım sürecinde satıcının kimliği ve işlem yapma yetkisinin doğrulanması hukuki güvenliğin temelidir. İnceleme esnasında satıcının kimlik veya pasaport bilgileri, tüzel kişi satıcılarda ise ticaret sicil belgesi, imza sirküleri, vekâletname, yönetim kurulu kararı veya eşdeğer yabancı şirket evrakı kontrol edilmelidir. Satıcı sıfatı ile temsil yetkisi doğrulanmadıkça güvenli bir devir işlemi tesis edilemez.
Yabancı sicile kayıtlı veya yabancı bayraklı teknelerde ayni hakların kapsamı milletlerarası özel hukuk kurallarına tabidir. MÖHUK m. 22 uyarınca deniz taşıma araçları üzerindeki ayni haklar menşe ülke hukukuna tabi olup menşe ülke de ayni hakların tescil edildiği sicil yeri olarak kabul edilir. Bu sebeple satış sözleşmesinde Türk hukuku kararlaştırılsa dahi mülkiyet ve ipotek gibi ayni hakların varlığı tescil yerinin hukukuna göre tayin olunur. Bununla birlikte MÖHUK m. 24 tarafların sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde açıkça hukuk seçimi yapabilmesine imkân tanırken, MÖHUK m. 40 Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisinin iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarına göre belirleneceğini düzenler.
Teknik Survey ve Ayıp Sorumluluğu
Hukuki incelemenin teknik survey ve ekspertiz süreciyle desteklenmesi gerekir. Teknik survey çalışması yatın gövde, karina, osmoz durumu, motor, jeneratör, elektrik tesisatı, elektronik navigasyon sistemleri, güvenlik ekipmanı ve bakım seviyesini denetleyerek hem müzakere zemini oluşturur hem de ileride doğabilecek ayıp uyuşmazlıklarında delil sağlar.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 219 uyarınca satıcı, taahhüt ettiği niteliklerin var olmamasından sorumlu olduğu gibi, kullanım amacı doğrultusunda yatın kıymetini veya beklenen faydaları ortadan kaldıran ya da önemli ölçüde düşüren maddi, hukuki veya ekonomik bozukluklardan, bunları bilmese dahi sorumludur. Kanunun 223 üncü maddesi gereğince alıcı ise devraldığı aracı işlerin mutat gidişatına göre ilk fırsatta muayene etmek ve satıcının sorumluluğuna giren bir aksaklık gördüğünde bunu makul sürede bildirmekle yükümlüdür. Olağan inceleme esnasında fark edilemeyen gizli ayıpların sonradan tespiti durumunda ise alıcının derhal bildirimde bulunması gerekir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 219Kaynağı aç
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 223Kaynağı aç
Ayıp bildirimleri ve muayene sonuçlarının sözleşmeye bağlanması uyuşmazlık risklerini azaltır. Bu doğrultuda satış sözleşmesine; survey neticesinde ortaya çıkan ağır kusurlarda alıcının sözleşmeden dönme hakkı, teslim öncesi hangi eksikliklerin giderileceği, hangi hallerin satış bedelinde indirim sebebi sayılacağı ve deneme seyri hakları açıkça düzenlenmelidir.
İşletme Yükleri, Hasarın Geçişi ve Kapanış Protokolü
Due diligence sürecinde tekneye ait işletme geçmişinin incelenmesi büyük önem taşır. Teknenin mevcut sigorta poliçeleri, geçmiş hasar dosyaları, bakım periyotları, servis kayıtları ile marina veya kışlama borçları araştırılmalıdır. Zira tekne devralındığında geçmişe ait işletme yükleri ve borç riskleri de alıcı üzerinde fiili baskı yaratabilir.
Türk Borçlar Kanunu uyarınca satış ilişkisinde tarafların borçlarını aynı anda ifa etmesi asıl olup taşınır satışlarında yarar ve hasar kural olarak zilyetliğin devrine kadar satıcıya aittir. Bu dengenin korunması adına aşamalı bir kapanış modeli kurulmalıdır. Güvenli kapanış sürecinde rezervasyon veya kapora ödemesi, survey teyidi, takyidat temizliği, devir evrakının ibrazı ve bunlara bağlı bakiye ödeme sırası izlenmelidir. Ayni haklar üzerinde temiz mülkiyet hali teyit edilmeden bedelin tamamı ödenmemeli; yüksek bedelli ya da yabancı unsurlu devirlerde bedel güvenliği için emanet hesabı benzeri mekanizmalar değerlendirilmelidir.
Yat mülkiyetinin nihai devir aşamasında teslim seti eksiksiz biçimde denetlenmelidir. Bu kapsamda taraflarca düzenlenen satış sözleşmesi ve tasarruf işlemi belgeleriyle birlikte resmi sicil veya bağlama kütüğü kayıtları, gemi tasdiknamesi ya da kütük ruhsatnamesi ve mevcut rehinlerin kaldırıldığını gösteren ipotek fek evrakı incelenmelidir. Bunun yanı sıra tekneye ait fiziki anahtarlar, dijital erişim şifreleri, geçmiş servis kayıtları, donanıma dair envanter listesi ve poliçeler teslim alınmalıdır. Yabancı bayrak rejimine bağlı teknelerde ise söz konusu belgelere ilaveten ilgili yabancı sicil dökümleri, ipotek fek belgeleri ile bayrak düşümünü veya bayrak naklini ispatlayan resmi evrakın dosyada bulunması icap eder.
Yat satın alırken bayrak ve mülkiyet hakkı nasıl teyit edilir?
Türk Ticaret Kanunu uyarınca Türk gemileri için açık nitelikte gemi sicili tutulur ve sicilde malik olarak kayıtlı bulunan kişi malik sayılır. Geminin Türk bayrağı çekme hakkı ise Türk Ticaret Kanunu hükümleri uyarınca gemi tasdiknamesi ile ispat olunur.
Teknik survey sonuçları yat satış sözleşmesine nasıl yansıtılmalıdır?
Teknik survey gövde, karina, motor, elektrik ve güvenlik donanımlarını denetleyerek delil sunar; sözleşmeye survey sonucu saptanan ağır kusurlarda sözleşmeden dönme hakkı, eksikliklerin giderilme şartları, bedel indirimi ve deneme seyri yetkisi açık hükümlerle bağlanmalıdır.
Yabancı sicile kayıtlı bir yat alımında ayni haklar hangi hukuka tabidir?
MÖHUK m. 22 uyarınca deniz taşıma araçları üzerindeki mülkiyet ve ipotek gibi ayni haklar menşe ülke hukukuna bağlıdır ve menşe ülke ayni hakların tescil edildiği sicil yeridir; MÖHUK m. 24 uyarınca borç ilişkisi için Türk hukuku seçilse bile ayni hakların durumu sicil yerinin hukukuna göre değerlendirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy