Yapay Zekâ Influencerlarının Hukuki Statüsü ve Sorumluluk

Yapay Zekâ Karakterlerinin Hukuki Niteliği ve Hak Ehliyeti

Yapay zekâ teknolojisiyle üretilen sanal karakterler ve dijital influencerlar, hukuk düzeninde bağımsız bir kişi veya hak süjesi kabul edilmez. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 8. maddesi uyarınca hak ehliyeti yalnızca insanlara tanınmış olup bütün insanlar, hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşittir. Bu temel ilke uyarınca, biyolojik varlığı ve hukuki kişiliği bulunmayan bir yazılım ya da sanal karakterin hak sahibi olması veya borç altına girmesi hukuken mümkün değildir.

Sözleşmenin taraflarının hak ve borç edinebilen hukuk kişileri olması gerektiğinden, bir yapay zekâ karakterinin bizzat taraf olduğu reklam ve iş birliği sözleşmesi kurulamaz. Bir markanın sanal karakter üzerinden yürüteceği ticari iş birliklerinde sözleşmenin gerçek tarafı; dijital karakterin sahibi olan şirket, karakter üzerindeki fikrî veya sınai hakları kullanan kişi, sosyal medya hesabının işletmecisi, reklam ajansı veya yetkili lisans sahibi gerçek ya da tüzel kişiler olmalıdır.

Reklam Mevzuatı, Tüketici Deneyimi ve İdari Yaptırımlar

Yapay zekâ influencerının malvarlığı veya tüzel kişiliği bulunmadığından, gerçekleştirdiği yanıltıcı veya hukuka aykırı tanıtımlardan bizzat sorumlu tutulması ve Reklam Kurulu tarafından karaktere idari para cezası uygulanması mümkün değildir. İdari para cezaları ve durdurma gibi yaptırımlar; reklamı veren marka, reklamı hazırlayan ajans, yayımlayan mecra ve hukuka aykırı ticari uygulamayı gerçekleştiren diğer gerçek veya tüzel kişilere uygulanır.

Yapay zekâ karakterlerinin bilinçli bir algı veya fiziki yaşantısı olamayacağından, şahsi tüketici tecrübesi edinmeleri imkânsızdır. Bu sebeple bir yapay zekâ influencerının ürünü bizzat kullandığını, ürünün kendisine iyi geldiğini, saç dökülmesini durdurduğunu veya bir araçla yolculuk yaptığını ileri sürmesi tüketici nezdinde gerçek deneyim izlenimi uyandıracağından yanıltıcı kabul edilir. Karakterin ürünü tanıtması, sanal ortamda sergilemesi ya da teknik niteliklerini aktarması mümkün olmakla birlikte, şahsi kullanım algısı oluşturan ifadeler tüketiciyi aldatıcı niteliktedir.

Reklam hukukunda şeffaflığı sağlamaya yönelik olarak 1 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek düzenlemeler kapsamında, reklamlarda yapay zekâ teknolojileriyle üretilmiş ve insandan ayırt edilemeyen dijital karakterlere yer verilmesi hâlinde bu durumun açık, anlaşılır ve ayırt edilebilir şekilde belirtilmesi zorunlu kılınmıştır. Bununla birlikte gerçek bir kişinin yapay zekâ yoluyla oluşturulan dijital kopyasının bir ürünü bizzat deneyimlediği veya tavsiye ettiği izlenimini uyandıran reklamların yapılması yasaklanmıştır.

Haksız Fiil Sorumluluğu ve Otonom İçerik Üretimi

Sanal karakterlerin paylaşımları sebebiyle üçüncü kişilerin zarara uğraması durumunda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 49. maddesinde düzenlenen haksız fiil sorumluluğu gündeme gelir. İlgili düzenleme uyarınca, kusurlu ve hukuka aykırı eylemleriyle başkasına zarar verenlerin bu zararı tazmin etmesi esastır. Doğrudan bir yasaklayıcı kural bulunmasa dahi, ahlaka aykırı bir fiille bilerek ve isteyerek zarar verilmesi hâlinde de ortaya çıkan zararın giderilmesi zorunludur.

Yapay zekâ sisteminin insan müdahalesi olmaksızın kendi başına içerik veya metin üretmesi, arkasındaki kişi ve işletmelerin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ürün veya hizmet tanıtımı amacıyla yapay zekâ sistemini devreye alan işletmelerin, sistemin ürettiği çıktılar üzerinde makul bir kontrol mekanizması işletmesi gerekir. Gerekli denetim mekanizmasını kurmayan işletmeler kusur sorumluluğu çerçevesinde zarardan sorumlu tutulur.

Kişilik Haklarının Korunması ve İzinsiz Dijital Kopyalama

Kişilik haklarına yönelik ihlaller karşısında 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 24. maddesi koruma sağlar. Buna göre şahsiyet hakkı hukuka aykırı biçimde ihlal edilen kişi, yargı makamlarından bu eylemlere karşı korunma isteyebilir. Hukuka aykırılığı ortadan kaldıran mağdurun rızası, üstün nitelikli kamusal ya da özel yarar veya kanuni bir yetkinin icrası gibi haklı bir gerekçe mevcut değilse kişiliğe yönelen tecavüz hukuka aykırı kabul edilir.

Gerçek bir kişinin yüzü, sesi veya görüntüsü rızası dışında kopyalanarak yapay zekâ karakteri oluşturulduğunda hak sahibi Medeni Kanun hükümlerine başvurabilir. Türk Medeni Kanunu'nun 25. maddesinin 1. fıkrası uyarınca davacı, hâkimden saldırı tehlikesinin önlenmesini, sürmekte olan saldırıya son verilmesini veya sona ermiş olsa bile etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini talep edebilir. Davacı ayrıca düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesini ya da yayımlanmasını isteyebilir.

Kişilik hakları zedelenen bireyler, maruz kaldıkları eylem nedeniyle maddî ve manevî tazminat talebinde bulunabileceği gibi bu tecavüz sonucunda elde edilen kazancın vekâletsiz iş görme esaslarına dayanılarak kendilerine ödenmesini isteyebilir. Şahsiyet ihlalinden doğan manevî tazminat hakkı, borçlu tarafından kabul edilmedikçe devredilemeyeceği gibi muris tarafından sağlığında dava yoluyla talep edilmemişse mirasçılara intikal etmez. İlgili davalar ise davacının veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde ikame edilebilir.

Gerçek bir kişinin adının yapay zekâ karakterinde haksız kullanılması durumunda Türk Medeni Kanunu'nun 26. maddesi koruma sağlar. Adının kullanılması çekişmeli olan kişi hakkının tespitini dava edebilir. Adı haksız olarak kullanılan kişi bu kullanıma son verilmesini talep edebilir; haksız kullanan taraf kusurlu ise ayrıca maddî zararın giderilmesini ve uğranılan haksızlığın niteliği gerektiriyorsa manevî tazminat ödenmesini isteyebilir.

Fikrî Mülkiyet, Eser Sahipliği ve Haksız Rekabet

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında bir fikrî ürünün eser sayılabilmesi için sahibinin hususiyetini taşıması ve eseri meydana getiren kişinin gerçek kişi olması gerekir. Bu sebeple yapay zekâ sisteminin herhangi bir yaratıcı insan katkısı bulunmaksızın bütünüyle kendi başına ürettiği görsel, video, metin veya müzikler üzerinde yapay zekâ adına telif hakkı meydana gelmez. Buna karşılık insanların yapay zekâyı bir araç olarak kullanıp fikrî çaba ve hususiyet kattığı senaryo, tasarım, video ve müzik unsurları telif korumasından faydalanabilir.

Dijital karakterin adı ve logosu marka olarak tescil edilebilir; görsel görünümü ise şartları taşıdığı ölçüde tasarım korumasına konu edilebilir. Karakterin taklit edilerek tüketicilerin yanıltılması durumunda 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun haksız rekabet hükümleri işletilebilir. Ancak marka, tasarım veya telif korumasından doğan haklar yapay zekâ karakterine değil; tescili yaptıran, eseri oluşturan veya hakları devralan gerçek ya da tüzel kişilere aittir.

Cezai Sorumluluk, Vergilendirme ve İstihdam İlişkileri

Cezai yaptırımların muhatabı yalnızca gerçek kişiler olabileceğinden, dijital bir yazılım veya yapay zekâ karakterinin ceza hukuku anlamında sorumluluğu doğmaz ve haklarında adli para cezası yahut hapis cezası tayin edilemez. Buna karşılık yapay zekâ karakterleri vasıtasıyla yanıltıcı yatırım çağrıları yapılarak dolandırıcılık işlenmesi, yasa dışı bahis tanıtımı yürütülmesi veya bir kimseye hakaret edilmesi hâlinde ceza sorumluluğu bu paylaşımları kurgulayan, yöneten ve eyleme iştirak eden gerçek kişilere yönelir.

Yapay zekâ influencerının vergi mükellefiyeti veya banka hesabı bulunamaz. Bu nedenle reklam, sponsorluk, lisans ve ürün satışından elde edilen kazançlar karakteri işleten gerçek kişilerin, şahıs işletmelerinin veya şirketlerin geliri sayılarak vergilendirilir. Karakterin arka planında görev yapan animatör, yazılımcı, sosyal medya yöneticisi, seslendirme sanatçısı, metin yazarı ve tasarımcı gibi teknik ekip ise iş sözleşmesi veya bağımsız hizmet sözleşmesi çerçevesinde hak sahibidir.

Uluslararası Şeffaflık Standartları

Avrupa Birliği'nin 2024/1689 sayılı Yapay Zekâ Tüzüğü'nün 50. maddesinde düzenlenen şeffaflık yükümlülükleri 2 Ağustos 2026 tarihinde uygulanmaya başlayacaktır. Bu kurallar gereğince yapay zekâ tarafından oluşturulan veya değiştirilen içeriklerin işaretlenmesi, deepfake niteliğindeki içeriklerin açıklanması ve kullanıcıların belirli yapay zekâ sistemleriyle etkileşimde bulunduklarının bildirilmesi zorunlu tutulmaktadır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy