Yapay Zekâ Teknolojileri ve Ceza Hukukunda Failin Tespiti
Yapay zekâ algoritmaları veya üretken sistemler aracılığıyla gerçekleştirilen hakaret fiillerinde cezai sorumluluğun kime yükleneceği, Türk ceza hukukunun kişi ve kusur odaklı prensipleri çerçevesinde değerlendirilir. Hukuk sisteminde yapay zekânın bağımsız bir cezai ehliyeti tanınmamış olup bu sistemlerin ceza normları yönünden müstakil bir fail sıfatı kazanması mümkün değildir. İrade açıklama ve kusur yeteneği bulunmayan bu araçlar, suçu işleyen gerçek kişinin hukuka aykırı maksadını icra ederken başvurduğu vasıtalar olarak kabul edilir.
Bir yapay zekâ sistemini geliştiren mühendis, yazılımcı veya şirket, sistemin üçüncü kişilerce hakaret amacıyla kullanılması nedeniyle kendiliğinden cezai sorumluluk altına girmez. Sorumluluktan söz edilebilmesi için geliştiricinin somut hakaret eylemini bildiğinin ve bu fiile bilerek katkı sağladığının ortaya konulması gerekir.
Hakaret Suçunun İleti Yoluyla ve Gıyapta İşlenmesi
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 125. maddesinin 2. fıkrasına göre, hakaret fiilinin mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi hâlinde temel fıkrada belirtilen cezaya hükmolunur.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 125Kaynağı aç
edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat eden (…)[56]
veya sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldıran kişi,
üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır.
Mağdurun gıyabında hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle
ihtilat ederek işlenmesi gerekir.
(2) Fiilin, mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir
iletiyle işlenmesi halinde, yukarıdaki fıkrada belirtilen cezaya hükmolunur.
(3) Hakaret suçunun;
a) Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı,
b) Dini, siyasi, sosyal, felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini
açıklamasından, değiştirmesinden, yaymaya çalışmasından, mensup olduğu dinin
emir ve yasaklarına uygun davranmasından dolayı,
c) Kişinin mensup bulunduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle,
İşlenmesi halinde, cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz.
(4) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/15 md.) Hakaretin alenen işlenmesi
halinde ceza altıda biri oranında artırılır.
(5) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/15 md.) Kurul hâlinde çalışan kamu
görevlilerine görevlerinden dolayı hakaret edilmesi hâlinde suç, kurulu oluşturan
üyelere karşı işlenmiş sayılır. Ancak, bu durumda zincirleme suça ilişkin madde
hükümleri uygulanır.
Mağdurun belirlenmesi
Eylemin mağdurun bulunmadığı bir ortamda gerçekleştirilmesi durumunda cezalandırma yapılabilmesi özel bir şartın varlığına bağlanmıştır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 125. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, mağdurun gıyabında gerçekleştirilen hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat edilerek işlenmesi zorunludur.
Kanundaki Nitelikli Hâller ve Cezayı Artıran Sebepler
Hakaret suçunun belirli vasıfları haiz kişilere veya hassas değerlere yönelmesi durumunda cezanın alt sınırı yükseltilmektedir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 125. maddesinin 3. fıkrası gereğince; fiilin kamu görevlisine karşı yerine getirdiği görevinden dolayı, dinî, siyasi, sosyal, felsefi inanç ve düşüncelerin açıklanması veya yayılmasından, mensup olunan dinin gereklerine uygun davranılmasından ötürü ya da mensup bulunulan dinin kutsal saydığı değerlerden bahisle işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı bir yıldan az belirlenemez.
Hakaret eyleminin aleniyet taşıması veya kamu görevlilerinden oluşan heyetleri hedef alması da özel yaptırım kurallarına bağlanmıştır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 125. maddesinin 4. fıkrasına göre hakaretin alenen işlenmesi durumunda yaptırım altıda biri oranında artırılır. Aynı maddenin 5. fıkrasına göre ise kurul hâlinde çalışan kamu görevlilerine görevleri sebebiyle hakaret edilmesi hâlinde suç heyetteki tüm üyelere karşı yönelmiş kabul edilir ve faile zincirleme suç hükümleri tatbik edilir.
Dini Değerlerin Alenen Aşağılanması ve Cezayı Kaldıran Hâller
Bireye yönelik hakaret suçu haricinde, toplum barışını hedef alan dinî aşağılama eylemleri ayrı bir normla yaptırıma tabi tutulmuştur. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 216. maddesinin 3. fıkrası doğrultusunda, halkın bir kesiminin benimsediği dinî değerleri alenen aşağılayan şahıs, eylemin kamu barışını bozmaya elverişli olması şartı gerçekleştiğinde altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 216Kaynağı aç
bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini, diğer bir kesimi aleyhine kin
ve düşmanlığa alenen tahrik eden kimse, bu nedenle kamu güvenliği açısından açık
ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması halinde, bir yıldan üç yıla kadar hapis
cezası ile cezalandırılır.
(2) Halkın bir kesimini, sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya
bölge farklılığına dayanarak alenen aşağılayan kişi, altı aydan bir yıla kadar
hapis cezası ile cezalandırılır.
(3) Halkın bir kesiminin benimsediği
dini değerleri alenen aşağılayan kişi, fiilin kamu barışını bozmaya elverişli
olması halinde, altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Kanunlara uymamaya tahrik
Hakaret suçunun karşılıklı tartışmalar veya haksız davranışlar neticesinde icra edilmesi durumunda hâkime kanuni indirim ve cezasızlık imkânı tanınmıştır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 129. maddesi gereğince, hakaretin haksız bir fiile tepki olarak gerçekleşmesi durumunda faile verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi ceza verilmesinden de vazgeçilebilir. Fiilin kasten yaralama suçuna tepki niteliğinde işlenmesi durumunda ise kanun koyucu kişiye ceza verilmeyeceğini açıkça öngörmüştür. Suçun karşılıklı işlendiği durumlarda da olayın niteliğine göre her iki taraf veya bir taraf lehine üçte bire kadar indirim yapılabileceği gibi ceza verilmemesi kararlaştırılabilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 129Kaynağı aç
işlenmesi halinde, verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi, ceza
vermekten de vazgeçilebilir.
(2) Bu suçun, kasten yaralama suçuna
tepki olarak işlenmesi halinde, kişiye ceza verilmez.
(3) Hakaret suçunun karşılıklı olarak işlenmesi halinde, olayın
mahiyetine göre, taraflardan her ikisi veya biri hakkında verilecek ceza üçte
birine kadar indirilebileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir.
Kişinin hatırasına hakaret
Yargılamada Dijital Delillerin İspat Gücü ve Takdiri
Yapay zekâ araçlarıyla sahte içerik üretimi ihtimalinin bulunduğu dijital mecralardaki uyuşmazlıklarda ispat ilkeleri titizlikle incelenir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 217. maddesi uyarınca hâkim, hükmünü münhasıran duruşma ortamına getirilerek tarafların huzurunda tartışılmış delillere dayandırmak mecburiyetindedir. Aynı kural gereğince isnat edilen suç, yalnızca hukuka uygun vasıtalarla elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir ve toplanan deliller hâkimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 217Kaynağı aç
huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu deliller hâkimin vicdanî
kanaatiyle serbestçe takdir edilir.
(2) Yüklenen suç, hukuka uygun bir
şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir.
Ceza mahkemelerinin ek yetkisi
Yapay zekâ programı bağımsız bir suç faili sayılabilir mi?
Yapay zekânın irade ve kusur yeteneği bulunmadığından müstakil bir cezai sorumluluğu yoktur; ceza hukuku anlamında bağımsız bir fail olarak kabul edilemez.
Yazılım geliştiricisi kullanıcının yapay zekâ ile ürettiği hakaretten sorumlu mudur?
Yapay zekâ sistemini geliştiren mühendis veya şirket, sistemin üçüncü kişilerce hakaret amacıyla kullanılması sebebiyle kendiliğinden sorumlu tutulamaz; sorumluluk için somut hakaret eyleminin bilinmesi ve bu eyleme bilerek katkı sağlanması gerekir.
Mağdurun gıyabında işlenen hakaret suçunun cezalandırılma şartı nedir?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 125. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, mağdurun gıyabında hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat edilerek işlenmesi zorunludur.
Hakaretin alenen işlenmesi cezayı ne ölçüde etkiler?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 125. maddesinin 4. fıkrası gereğince, hakaret fiilinin alenen gerçekleştirilmesi hâlinde uygulanacak ceza altıda biri oranında artırılır.
Kasten yaralamaya tepki olarak hakaret edildiğinde ceza verilir mi?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 129. maddesinin 2. fıkrası gereğince hakaretin kasten yaralama suçuna tepki olarak işlenmesi durumunda kişiye ceza verilmez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy