Yakalama İşlemi ve Yakalanan Kişinin Hakları
Polis memurları, haklarında yakalama emri bulunan veya suçüstü hâlinde olan kişilere yönelik kimlik ve durum kontrolü gerçekleştirerek yakalama işlemi başlatabilir.
Yakalanan kişinin sahip olduğu hakların başında bilgilendirilme hakkı yer alır. İşlem sırasında kişiye hangi suçlamalarla yakalandığı ve bu isnatların hangi kanunlarla bağlantılı olduğu açıklanmalıdır.
Savunma hakkı gereğince yakalanan kişi, kendini bizzat savunma veya bir avukat edinerek yasal temsilcisi aracılığıyla hukuki yardım alma hakkına sahiptir.
Yakalanan bireyin ifadesini verip vermeme hususunda seçim yapma hakkı bulunur. Zorla ifade alınması hukuka aykırı olup susma hakkı korunur.
Yakalanan kişilerin sağlık durumunun gözetilmesi, gerekli tıbbi müdahalenin yapılması ve sağlık hizmetlerine erişim hakkı güvence altındadır. Ayrıca yakalanan bireylerin özel hayatlarının, görüşmelerinin ve kişisel bilgilerinin gizliliği yasal koruma kapsamındadır.
Gözaltı Süreleri ve Kararın Hukuki Koşulları
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/1 uyarınca, yakalanan kişi Cumhuriyet Savcılığınca serbest bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması amacıyla hakkında gözaltı kararı verilebilir. Gözaltı süresi yakalama anından itibaren kural olarak yirmi dört saati ve en yakın hâkim veya mahkemeye nakil için zorunlu süre olan on iki saati aşamaz.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 91Kaynağı aç
Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına
karar verilebilir. (Değişik ikinci cümle: 25/5/2005 – 5353/8 md.) Gözaltı
süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu
süre hariç, yakalama anından itibaren yirmidört saati geçemez.(Ek cümle:
25/5/2005 – 5353/8 md.) Yakalama yerine
en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre oniki saatten
fazla olamaz.
(2) Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve
kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına
bağlıdır.[11]
(3) Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya
şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle; Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin, her
defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak
emir verebilir. Gözaltı süresinin uzatılması emri gözaltına alınana derhâl
tebliğ edilir.
(4) (Ek: 27/3/2015-6638/13 md.)[12]
Suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak kaydıyla; kişi hakkında aşağıdaki
bentlerde belirtilen suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri
tarafından yirmi dört saate kadar, şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu
düzeninin ciddi şekilde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında
ve toplu olarak işlenen suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltına alınma kararı
verilebilir. Gözaltına alma nedeninin ortadan kalkması hâlinde veya işlemlerin
tamamlanması üzerine derhâl ve her hâlde en geç yukarıda belirtilen sürelerin
sonunda Cumhuriyet savcısına, yapılan işlemler hakkında bilgi verilerek
talimatı doğrultusunda hareket edilir. Kişi serbest bırakılmazsa yukarıdaki
fıkralara göre işlem yapılır. Ancak kişi en geç kırk sekiz saat, toplu olarak
işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu fıkra kapsamında
kolluk tarafından gözaltına alınan kişiler hakkında da gözaltına ilişkin
hükümler uygulanır.
a) Toplumsal olaylar sırasında işlenen cebir ve şiddet içeren suçlar.
b) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;
1. Kasten öldürme (madde 81, 82), taksirle öldürme (madde 85),
2. Kasten yaralama (madde 86, 87),
3. Cinsel saldırı (madde 102),
4. Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
5. Hırsızlık (madde 141, 142),
6. Yağma (madde 148, 149),
7. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
8. Bulaşıcı hastalıklara ilişkin tedbirlere aykırı davranma (madde 195),
9. Fuhuş (madde 227),
10. Kötü muamele (madde 232),
c) 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununda yer alan
suçlar.
d) 6/10/1983 tarihli ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri
Kanununun 33 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen suçlar.
e) 10/6/1949 tarihli ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanununa dayanılarak ilan
edilen sokağa çıkma yasağını ihlal etme.
f) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 3
üncü maddesinde belirtilen suçlar.
(5) Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına
ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı, yakalanan kişi, müdafii veya
kanunî temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, hemen
serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir. Sulh ceza
hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yaparak derhâl ve nihayet yirmidört saat
dolmadan başvuruyu sonuçlandırır. Yakalamanın veya gözaltına alma veya gözaltı
süresini uzatmanın yerinde olduğu kanısına varılırsa başvuru reddedilir ya da
yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet Savcılığında hazır
bulundurulmasına karar verilir.
(6) Gözaltı süresinin dolması veya
sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi hakkında yakalamaya
neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet
savcısının kararı olmadıkça bir daha aynı nedenle yakalama işlemi uygulanamaz.
(7) Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç bu süreler sonunda sulh
ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir. Sorguda müdafii de hazır bulunur.
Gözaltı işlemlerinin denetimi
Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/2 uyarınca gözaltına alma tedbirinin uygulanabilmesi, bu işlemin soruşturma bakımından zorunlu olmasına ve şüphelinin suçu işlediğini gösteren somut delillerin bulunmasına bağlıdır.
Toplu olarak işlenen suçlarda, delil toplamadaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu sebebiyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına yazılı emir verebilir. Sürenin uzatılmasına dair emir gözaltındaki kişiye derhâl tebliğ edilir.
Suçüstü hâlleriyle ve kanunda belirtilen katalog suçlarla sınırlı olmak kaydıyla, mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri tarafından yirmi dört saate kadar gözaltı kararı verilebilir. Şiddet olaylarının kamu düzenini ciddi biçimde bozabileceği toplumsal olaylar ve toplu suçlarda ise bu yetki kırk sekiz saate kadar kullanılabilir.
Yakalamaya ve Gözaltına İtiraz Usulü
Yakalamaya itirazın geçerli olabilmesi için işlemin hukuki dayanağının bulunmaması, başvurunun zamanında yapılması ve itirazın somut gerekçelerle desteklenmesi gerekir.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/5 hükmüne göre yakalama işlemine, gözaltına almaya veya gözaltı süresinin uzatılmasına dair savcılık emrine karşı yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı serbest bırakılma talebiyle sulh ceza hâkimine başvurabilir.
Sulh ceza hâkimi itiraz incelemesini evrak üzerinden yürüterek derhâl ve en geç yirmi dört saat içinde sonuçlandırır. Hâkim yakalama veya süreyi uzatma tedbirini yerinde bulursa başvuruyu reddeder ya da yakalananın soruşturma evrakı ile birlikte derhâl savcılıkta hazır bulundurulmasına karar verir. Yakalamanın hukuka aykırı bulunarak itirazın kabul edilmesi hâlinde ise kişinin serbest bırakılması gerekir.
Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi hakkında yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı bulunmadıkça aynı fiil nedeniyle yeniden yakalama uygulanamaz. Kişi serbest bırakılmazsa yasal gözaltı sürelerinin bitiminde müdafiin hazır bulunduğu sorgu için sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır.
Yakalanan kişinin susma hakkı var mıdır?
Evet, yakalanan kişi ifadesini verip vermeme konusunda seçim hakkına sahiptir ve zorla ifade alınması hukuka aykırıdır.
Yakalama ve gözaltına karşı nereye itiraz edilir?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/5 gereğince serbest bırakılmayı sağlamak amacıyla sulh ceza hâkimine başvurulur.
Yakalamaya kimler itiraz edebilir?
Yakalama ve gözaltı işlemlerine karşı yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derecede kan hısımları itiraz başvurusunda bulunabilir.
Gözaltı süresi en fazla ne kadardır?
Kural olarak gözaltı süresi yakalama anından itibaren 24 saati ve yol için zorunlu 12 saati geçemez; toplu suçlarda savcı emriyle 3 güne kadar uzatılabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy