UCP 600 Kurallarının Uygulama Alanı ve Hukuki Çerçevesi
Milletlerarası Ticaret Odası tarafından hazırlanan Vesikalı Krediler için Yeknesak Teamül ve Uygulamalar (UCP 600), uluslararası ticarette akreditif işlemlerine yeknesaklık kazandıran kurallar bütünüdür. Bir akreditif işleminde uygulanacak kurallara ilişkin metinde açık bir hüküm yer almadığı takdirde UCP 600 kuralları akreditife kendiliğinden uygulanmaz. Bu kuralların bağlayıcılık kazanabilmesi için akreditif şartlarında kurallara açıkça atıf yapılması gerekir.
İbrazın Karşılanması ve İştira Ayrımı
UCP 600'ün 2. maddesi kapsamında ibrazın karşılanması üç temel ödeme yöntemiyle gerçekleşir. Akreditif belgelerin ibrazı üzerine ödeme yöntemiyle kullanımda ise ibraz anında ödeme yapılması, vadeli ödeme yöntemiyle kullanımda ise vadeli ödeme yükümlülüğüne girilerek vadesinde ödeme yapılması ve poliçe kabulü yöntemiyle kullanımda ise lehtar tarafından keşide edilen poliçenin kabul edilerek vadesinde ödenmesi ibrazın karşılanması kapsamındadır.
İştira akreditifi çerçevesinde gerçekleştirilen ödeme, amir banka ve varsa teyit bankası için ibrazın karşılanması sayılmaz. İştira teriminin tanımına göre işlemin bu kapsamda çerçevelenmiş olması aranır. Görevli banka tarafından yapılan her alım iştira olarak kabul edilebilir; amir banka tarafından gerçekleştirilen ibrazda veya vadesinde ödeme ise iştira olarak değerlendirilemez.
Bankalar Arasındaki İlişkiler ve İhbar Bankasının Yükümlülüğü
Akreditifin görevli bir banka öngördüğü durumlarda amir banka, lehtara karşı üstlendiği yükümlülükten ayrı olarak görevli banka için de müstakil bir yükümlülük altına girer. Bu çerçevede akreditif biri lehtara, diğeri görevli bankaya yönelen iki ayrı yükümlülüğü kapsar ve her iki yükümlülük birbirinden bağımsızdır.
Akreditif sürecine dahil olan ihbar bankası, kendisine intikal eden akreditifin koşul ve şartlarına ilişkin görüş verme yükümlülüğü altındadır. Bu yükümlülük, akreditif şartlarının teyidi ve sürecin yürütülmesi bakımından önem taşır.
Belgelerin Şekli İncelemesi ve Beş İş Günü Süresi
Bankaların akreditif tahtında kendilerine sunulan belgeleri incelemesi ve uygun bulmadığı takdirde reddetmesi hususunda önceki makul süre kriteri yerine beş iş günü süresi getirilmiştir. Bankalar belgelerin akreditif şartlarına uygunluğunu bu kesin süre içerisinde incelemek ve karara bağlamakla yükümlüdür.
Akreditif ilişkisinde bankanın ödeme yapabilmesi için akreditifte ibrazı öngörülen belgelerin usulüne uygun olarak bankaya ibraz edilmiş olması yeterlidir. Amir ve muhabir bankalar belgeleri sadece şekli anlamda incelemekle yükümlüdür; belgelerin gerçeği yansıtıp yansıtmadığı hususunda bir kontrol yükümlülükleri bulunmaz ve şekli geçerliliği haiz belgelere dayanılarak yapılan ödemede bankalara kusur izafe edilemez.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2021/4048, K. 2022/9282Kaynağı aç
Amir banka sadece belgelerin varlığını aramak ve incelemesini belgelerin dış görünüşlerine göre yapmakla yükümlüdür. Dış görünüşü itibarıyla akreditif şartlarına, UCP 600 kurallarına ve ISBP standartlarına uygun belgelere dayanarak ödeme yapan amir banka, yapılan ödemeden dolayı ithalatçıya karşı sorumlu tutulamaz.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2020/8163, K. 2022/4888Kaynağı aç
Taşıma ve Sigorta Belgelerine İlişkin Kurallar
Konişmentoda yer alan taraf bilgilerinde lehtar ve amirin farklı adreslerinin bulunması kural olarak kabul edilir. Ancak akreditifin düzenlendiği ülkeden farklı bir ülkenin belirtilmesi veya konişmentonun alıcı ya da ihbar edilen taraf kısmında farklı adreslere yer verilmesi durumunda bu tutarsızlık istisnai bir ret sebebi oluşturur.
Sunulan konişmentolarda yükleme limanı alanı akreditifte kararlaştırılan yükleme limanını açıkça gösteriyorsa, belgedeki teslim alma yeri başka bir yeri gösterse dahi yükleme kaydında akreditifte kararlaştırılan yükleme limanının ve malların yüklendiği geminin adının ayrıca yer alması zorunlu değildir. Bununla birlikte konişmentonun gemi kaptanının vekili tarafından imzalandığı durumlarda kaptanın adının belgede ayrıca belirtilmesi zorunlu tutulmamaktadır.
Havayolu Taşıma Belgesinde (AWB) düzenlenme tarihinin yer alması zorunludur. Belgede uçuş veya sefer tarihine ilişkin özel bir kayıt bulunmaktaysa, akreditif şartına bakılmaksızın bu özel kayıttaki tarih yükleme tarihi kabul edilir.
Sigorta belgeleri sigorta şirketi veya sigortacının yanı sıra onlar adına veya lehine acente ya da vekil tarafından da imzalanabilir. Ayrıca sigorta belgelerinde herhangi bir risk muafiyeti klozuna atıf yapan kayıtlara yer verilebilir.
Temel İlişkiden Bağımsızlık İlkesi ve Dürüstlük Kuralı Sınırı
Akreditif taahhüdü temel satım sözleşmesinden bağımsız ve mücerret bir borç teşkil eder. Nitekim Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2020/8163 Esas ve 2022/4888 Karar sayılı kararına göre, akreditif lehtarı ile alıcı arasındaki satım sözleşmesinden kaynaklanan edimlerin lehtar tarafından yerine getirilmemesi sebebiyle akreditif bankası sorumlu tutulamaz.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesi uyarınca herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kuralına uymak zorundadır ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2023/5386 Esas ve 2024/5747 Karar sayılı ilamında açıklandığı üzere, akreditif bankasının UCP 600 gereğince temel ilişkiden bağımsız mücerret ödeme yükümlülüğü bulunsa da borçlarını ifa ederken dürüstlük kuralına uyma zorunluluğu vardır. Akreditif sözleşmesinin temelini oluşturan ilişkiden dolayı lehtara borcun bulunmadığı kesinleşmiş mahkeme kararı ile sabit olduğunda, bankanın lehtara ödeme yapması ve lehtarın bu ödemeyi talep etmesi dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eder ve akreditif sözleşmelerinin iptali istenebilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/5386, K. 2024/5747Kaynağı aç
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 2Kaynağı aç
Sahtelik İddiaları ve Teminat İpoteklerinin İadesi Davaları
Akreditif ilişkisinde sahtelik iddiasının dikkate alınabilmesi için ödemeden önce yeterli delille birlikte bankaya sunulması şarttır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2021/4048 Esas ve 2022/9282 Karar sayılı ilamı uyarınca, ödeme yapıldıktan sonra ileri sürülen sahtelik iddialarına itibar edilmez ve usulüne uygun belgelerle ödeme yapan bankaya kusur izafe edilemez.
Akreditif tahtında bankaya teminat amacıyla verilen ipoteklerin kaldırılması talebinde aktif dava ehliyeti aranır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2023/5386 Esas ve 2024/5747 Karar sayılı ilamında belirtildiği üzere, akreditif teminatı olarak dava dışı üçüncü kişiler tarafından verilen ipoteklerin kaldırılması talebi, akreditif amirinin aktif dava ehliyeti yokluğu gerekçesiyle usulden reddedilir.
UCP 600 kuralları akreditif işlemlerine kendiliğinden uygulanır mı?
Hayır, akreditifte uygulanacak kurallara dair açık bir hüküm bulunmadığı takdirde UCP 600 akreditife kendiliğinden uygulanmaz; kuralların bağlayıcı olması için akreditif şartlarında açıkça atıfta bulunulması gerekir.
Bankalar akreditif belgelerinin gerçeği yansıtıp yansıtmadığını incelemekle yükümlü müdür?
Hayır, bankalar belgeleri yalnızca dış görünüşlerine göre ve şekli anlamda incelemekle yükümlüdür; belgelerin maddi gerçeği yansıtıp yansıtmadığını kontrol etme zorunlulukları bulunmamaktadır.
Akreditif işlemlerinde sahtelik iddiası ne zaman ileri sürülmelidir?
Sahtelik iddiasının banka nezdinde hüküm doğurabilmesi için banka tarafından ödeme yapılmadan önce yeterli delillerle birlikte ibraz edilmesi gerekir; ödeme yapıldıktan sonra ileri sürülen iddialara itibar edilmez.
Temel sözleşmedeki borçsuzluk kesinleşirse akreditif ödemesi durdurulabilir mi?
Evet, akreditifin temelini oluşturan borcun bulunmadığı kesinleşmiş mahkeme kararı ile sabit olduğunda, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesindeki dürüstlük kuralı uyarınca lehtarın ödeme talep etmesi hakkın kötüye kullanılması sayılır ve akreditif sözleşmelerinin iptali istenebilir.
Bankaların akreditif belgelerini inceleme ve ret süresi ne kadardır?
UCP 600 kapsamında bankaların ibraz edilen belgeleri incelemesi ve akreditife aykırılık halinde reddetmesi için azami beş iş günü süresi tanınmıştır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

