Vakıfların İktisadi İşletme Kurması ve İşletmesi

Vakıflar, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun 26. maddesi uyarınca amacını gerçekleştirmeye yardımcı olmak ve gelir temin etmek amacıyla iktisadi işletme kurabilir, şirket kurabilir ya da kurulmuş şirketlere ortak olabilir. Bu yetki, kanunda iki koşula bağlanmıştır: faaliyetin vakıf amacıyla ilişkili olması ve Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne bilgi verilmesi.

Yasal Dayanak: Vakıflar Kanunu m. 26

5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun 26. maddesi, vakıflara iki yoldan ekonomik faaliyete katılma imkânı tanımaktadır: yeni bir iktisadi işletme ya da şirket kurmak veya mevcut bir şirkete ortak olmak. Her iki yolda da Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne bilgi verilmesi zorunludur. Kanunun öngördüğü yükümlülük izin almak değil, bildirimdir; bu bildirimin önceden mi yoksa sonradan mı yapılacağı, hangi sürede ve hangi belgelerle yerine getirileceği kanun metninin bu hükmünden anlaşılamamaktadır.

Vakfın Hukuki Niteliği ve Ekonomik Amaç Sınırı

Türk Medeni Kanunu'nun 101. maddesinin birinci fıkrası vakıfları, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal toplulukları olarak tanımlamaktadır. Aynı maddenin dördüncü fıkrası ise Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve temel ilkelerine, hukuka, ahlâka, millî birliğe ve millî menfaatlere aykırı veya belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını destekleme amacıyla vakıf kurulamayacağını düzenlemektedir. Öğretide vakıfların ekonomik amaçla kurulmasının vakfın bu hukuki niteliğiyle bağdaşmayacağı ileri sürülmektedir; bu, bağlayıcı bir yasal veya yargısal kaynağa değil, doktrinel bir değerlendirmeye dayanan bir görüştür.

Türk Medeni Kanunu'nun 101. maddesinin ikinci fıkrası, bir malvarlığının bütününün, gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği anlaşılan her türlü gelirin ve ekonomik değeri olan hakların vakfedilebileceğini düzenlemektedir. Bu kapsamlı hükme dayanılarak kuruluş aşamasında bir iktisadi işletmenin vakfa tahsisinin mümkün olduğu değerlendirilmektedir; bu, madde metninin yorumuna dayalı bir görüştür. Nakit dışında tahsis edilen malvarlığı değerlerinin mahkeme yoluyla tespit ettirilmesi gerektiği belirtilmektedir; hangi mahkeme ve hangi usulün uygulanacağı bu düzenlemeden belirlenememektedir.

Gelirlerin Vakıf Amacına Özgülenmesi Zorunluluğu

Vakıflar Kanunu'nun 26. maddesi, şirketler dahil iktisadi işletmelerden elde edilen gelirlerin vakfın amacından başka bir amaca tahsis edilemeyeceğini açıkça düzenlemektedir.

Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün Yetkileri

Vakıflar Kanunu'nun 26. maddesi, Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne Cumhurbaşkanı kararıyla Genel Müdürlük ve mazbut vakıfların gelirleri ve akar malları ile iktisadi işletme veya şirket kurma yetkisi tanımaktadır. Aynı madde, şirket hisselerinin daha yararlılarıyla değiştirilmesini, paraya çevrilmesini, değerlendirilmesini ve bunlara bağlı her türlü hakkın ile ortaklık paylarına bağlı hakların kullanılmasını Genel Müdürlük tarafından yürütüleceğini belirtmektedir. Bu hüküm, bağlamından anlaşıldığı kadarıyla mazbut vakıflara ve Genel Müdürlüğe özgü bir düzenlemedir; tüm vakıflar için genel kural niteliği taşımamaktadır.

Vakıf Faaliyetlerinin Denetimi

Türk Medeni Kanunu'nun 111. maddesinin birinci fıkrası uyarınca vakıflar; vakıf senedindeki hükümleri yerine getirip getirmedikleri, mallarını amaca uygun biçimde yönetip yönetmedikleri ve gelirlerini amaca uygun harcayıp harcamadıkları yönünden Vakıflar Genel Müdürlüğünce ve üst kuruluşlarınca denetlenmektedir. Aynı fıkranın son cümlesine göre vakıfların üst kuruluşlarınca denetimi özel kanun hükümlerine tabidir. Söz konusu maddenin ikinci fıkrası ise 5737 sayılı Kanun ile mülga edilmiştir.

Tacir Sıfatı ve Kamu Görevi İstisnası

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 16. maddesinin birinci fıkrası uyarınca amacına varmak için ticari bir işletme işleten vakıflar kural olarak tacir sayılmaktadır. Ancak aynı maddenin ikinci fıkrası bu kurala önemli bir istisna getirmektedir: gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar, bir ticari işletmeyi ister doğrudan ister kamu hukuku hükümlerine göre yönetilen ve işletilen bir tüzel kişi eliyle işletsinler, kendileri tacir sayılmamaktadır. Gelirin yarısından fazlasının kamu görevi niteliğindeki işlere harcanıp harcanmadığının nasıl tespit edileceğine, hangi kalemlerin bu hesaba dahil edileceğine ve kamu görevi niteliğindeki işlerin kapsamına ilişkin ölçütler bu hükümde tanımlanmamıştır.

Vergi Muafiyeti

4962 sayılı Kanun'un 20. maddesi, gelirlerinin en az üçte ikisini genel, katma veya özel bütçeli idarelerin bütçeleri içinde yer alan hizmetleri yerine getirmeyi amaç edinerek kurulan vakıflara Cumhurbaşkanı kararıyla vergi muafiyeti tanınabileceğini düzenlemektedir. Muafiyetten yararlanma koşulları ile muafiyetin kaybedilmesine ilişkin şart, usul ve esaslar Maliye Bakanlığı tarafından belirlenmektedir. Olağan denetimler sırasında veya yaptırılan özel denetimler sonucunda vergi muafiyeti tanınmasına ilişkin şartları yitirdiği tespit edilen vakıfların muafiyeti kaldırılabilmektedir. Vergi muafiyetinin vakfın işlettiği iktisadi işletmeyi kapsayıp kapsamadığı bu düzenlemeden açıkça anlaşılamamaktadır.

Yabancı Uyruklu Vakıfların Kurduğu Şirketlerde Özel Kural

Vakıflar Kanunu'nun 26. maddesi, kurucularının çoğunluğu yabancı uyruklu olan vakıfların kurduğu ya da paylarının yarısından fazlasına bu tür vakıfların sahip olduğu şirketlerin mal edinmesinde, aynı vakıfların mal edinmesini düzenleyen hükümlerin uygulanacağını belirlemektedir. Atıf yapılan hükümlerin içeriği bu maddeden bağımsız olarak ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy