Uzlaştırma kapsamına giren suçlar, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 253 uyarınca soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan suçlar ile şikâyete tabi olup olmadığına bakılmaksızın fıkrada açıkça sayılan belirli katalog fiillerden oluşur. Şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören gerçek kişi ya da özel hukuk tüzel kişisinin uzlaştırılması girişiminde bulunulması kural olarak bu yasal çerçevede yürütülür.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 253Kaynağı aç
(1) Aşağıdaki suçlarda, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören gerçek
veya özel hukuk tüzel kişisinin uzlaştırılması girişiminde bulunulur:
a) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar.
b) Şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın, Türk Ceza Kanununda yer
alan;[102]
1. Kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç, madde 86; madde 88),
2. Taksirle yaralama (madde 89),
3. (Ek: 24/11/2016-6763/34 md.) Tehdit
(madde 106, birinci fıkra),
4. Konut dokunulmazlığının ihlali (madde 116),
5. (Ek:17/10/2019-7188/26 md.) İş ve çalışma hürriyetinin ihlali
(madde 117, birinci fıkra; madde 119, birinci fıkra (c) bendi),
6. (Ek: 24/11/2016-6763/34 md.) Hırsızlık
(madde 141),
7. (Ek:17/10/2019-7188/26 md.) Güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç, madde 155),[103]
8. (Ek: 24/11/2016-6763/34 md.) Dolandırıcılık
(madde 157),
9. (Ek:17/10/2019-7188/26 md.) Suç eşyasının satın
alınması veya kabul edilmesi (madde 165),
10. Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (madde 234),
11. Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi
veya belgelerin açıklanması (dördüncü fıkra hariç, madde 239),
suçları.
c) (Ek: 24/11/2016-6763/34 md.) Mağdurun
veya suçtan zarar görenin gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla,
suça sürüklenen çocuklar bakımından ayrıca, üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis
veya adli para cezasını gerektiren suçlar.
(2) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olanlar hariç olmak
üzere; diğer kanunlarda yer alan suçlarla ilgili olarak uzlaştırma yoluna
gidilebilmesi için, kanunda açık hüküm bulunması gerekir.
(3) Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olsa bile, cinsel
dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (madde 123/A) ve hakaret
suçunda (madde 125) uzlaştırma yoluna gidilemez. (Ek
cümle: 26/6/2009 – 5918/8 md.) Uzlaştırma kapsamına giren bir suçun, bu
kapsama girmeyen bir başka suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması
hâlinde de uzlaşma hükümleri uygulanmaz. (Ek cümle:24/12/2025-7571/24 md.)
Ancak önödeme kapsamına giren bir suç ile uzlaştırma kapsamına
giren bir suçun birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması hâlinde uzlaştırma
kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.[104][105][106][107]
(4) Soruşturma konusu suçun uzlaşmaya
tâbi olması ve kamu davası açılması için yeterli
şüphenin bulunması hâlinde, dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir. Büro
tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdur veya suçtan
zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur. Şüphelinin, mağdurun veya suçtan zarar
görenin reşit olmaması halinde, uzlaşma teklifi kanunî temsilcilerine yapılır. Uzlaştırmacı, uzlaşma teklifini açıklamalı tebligat
veya istinabe yoluyla da yapabilir. Şüpheli, mağdur veya suçtan zarar gören,
kendisine uzlaşma teklifinde bulunulduktan itibaren yedi gün içinde kararını
bildirmediği takdirde, teklifi reddetmiş sayılır. 106[108]
(5) Uzlaşma teklifinde bulunulması halinde, kişiye uzlaşmanın mahiyeti ve
uzlaşmayı kabul veya reddetmesinin hukukî sonuçları anlatılır.
(6) Resmî mercilere beyan edilmiş olup da soruşturma dosyasında yer alan
adreste bulunmama veya yurt dışında olma ya da başka bir nedenle mağdura,
suçtan zarar görene, şüpheliye veya bunların kanunî temsilcisine ulaşılamaması
halinde, uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılır.
(7) Birden fazla kişinin mağduriyetine veya zarar görmesine sebebiyet
veren bir suçtan dolayı uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için, mağdur veya
suçtan zarar görenlerin hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir.
(8) Uzlaşma teklifinde bulunulması veya teklifin kabul edilmesi,
soruşturma konusu suça ilişkin delillerin toplanmasına ve koruma tedbirlerinin
uygulanmasına engel değildir.
(9) (Mülga: 24/11/2016-6763/34 md.)
(10) Bu Kanunda belirlenen hâkimin davaya bakamayacağı haller ile reddi
sebepleri, uzlaştırmacı görevlendirilmesi ile ilgili olarak göz önünde
bulundurulur.
(11) Görevlendirilen uzlaştırmacıya soruşturma dosyasında yer alan ve
Cumhuriyet savcısınca uygun görülen belgelerin birer örneği verilir. Uzlaştırma bürosu uzlaştırmacıya, soruşturmanın
gizliliği ilkesine uygun davranmakla yükümlü olduğunu hatırlatır.[109]
(12) Uzlaştırmacı, dosya içindeki belgelerin birer örneği kendisine
verildikten itibaren en geç otuz gün içinde uzlaştırma işlemlerini sonuçlandırır.
Uzlaştırma bürosu bu süreyi her defasında
yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez daha uzatabilir.
(13) Uzlaştırma müzakereleri gizli olarak yürütülür. Uzlaştırma
müzakerelerine şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanunî temsilci, müdafi ve
vekil katılabilir. Şüpheli, mağdur veya suçtan zarar görenin kendisi veya
kanunî temsilcisi ya da vekilinin müzakerelere katılmaktan imtina etmesi
halinde, uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır.
(14) Uzlaştırmacı, müzakereler sırasında izlenmesi gereken yöntemle
ilgili olarak Cumhuriyet savcısıyla görüşebilir; Cumhuriyet savcısı,
uzlaştırmacıya talimat verebilir.
(15) Uzlaşma müzakereleri sonunda uzlaştırmacı, bir rapor hazırlayarak
kendisine verilen belge örnekleriyle birlikte uzlaştırma
bürosuna verir. Uzlaşmanın gerçekleşmesi halinde, tarafların imzalarını
da içeren raporda, ne suretle uzlaşıldığı ayrıntılı olarak açıklanır. (Ek
cümle: 24/11/2016-6763/34 md.) Uzlaştırma bürosu
soruşturma dosyasını, raporu ve varsa yazılı anlaşmayı Cumhuriyet savcısına
gönderir.
(16) Uzlaşma teklifinin reddedilmesine rağmen, şüpheli ile mağdur veya
suçtan zarar gören uzlaştıklarını gösteren belge ile en geç iddianamenin
düzenlendiği tarihe kadar Cumhuriyet savcısına başvurarak uzlaştıklarını beyan
edebilirler.
(17) Cumhuriyet savcısı, uzlaşmanın, tarafların özgür iradelerine
dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu belirlerse raporu veya belgeyi
mühür ve imza altına alarak soruşturma dosyasında muhafaza eder.
(18) Uzlaştırmanın sonuçsuz kalması halinde tekrar uzlaştırma yoluna
gidilemez.
(19) Uzlaşma sonucunda şüphelinin
edimini def’aten yerine getirmesi halinde, hakkında kovuşturmaya yer olmadığı
kararı verilir. Edimin yerine getirilmesinin ileri tarihe bırakılması, takside
bağlanması veya süreklilik arzetmesi halinde, 171 inci maddedeki şartlar
aranmaksızın, şüpheli hakkında kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı
verilir. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Kamu davasının açılmasının
ertelenmesi kararından sonra, uzlaşmanın gereklerinin yerine getirilmemesi halinde,
171 inci maddenin dördüncü fıkrasındaki şart aranmaksızın, kamu davası açılır. (…)[110] Uzlaşmanın sağlanması
halinde, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan
zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış
olan davadan feragat edilmiş sayılır. Şüphelinin, edimini yerine getirmemesi
halinde uzlaşma raporu veya belgesi, 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve
İflas Kanununun 38 inci maddesinde yazılı ilam mahiyetini haiz belgelerden
sayılır.[111]
(20) Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar, herhangi bir
soruşturma ve kovuşturmada ya da davada delil olarak kullanılamaz.
(21) Şüpheli, mağdur veya suçtan zarar
görenden birine ilk uzlaşma teklifinde bulunulduğu tarihten itibaren,
uzlaştırma girişiminin sonuçsuz kaldığı ve en geç, uzlaştırmacının raporunu
düzenleyerek uzlaştırma bürosuna verdiği
tarihe kadar dava zamanaşımı ile kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez.
(22) (Değişik birinci cümle:
24/11/2016-6763/34 md.) Uzlaştırmacıya Adalet
Bakanlığı tarafından belirlenen tarifeye göre ücret ödenir. Uzlaştırmacı
ücreti ve diğer uzlaştırma giderleri, yargılama giderlerinden sayılır.
Uzlaşmanın gerçekleşmesi halinde bu giderler Devlet Hazinesi tarafından
karşılanır.
(23) Uzlaşma sonucunda verilecek kararlarla ilgili olarak bu Kanunda
öngörülen kanun yollarına başvurulabilir.
(24) (Değişik: 24/11/2016-6763/34 md.) Her Cumhuriyet başsavcılığı
bünyesinde uzlaştırma bürosu kurulur ve yeteri kadar Cumhuriyet savcısı ile
personel görevlendirilir. Uzlaştırmacılar, hukuk fakültesi mezunlarının yer
aldığı, Adalet Bakanlığı tarafından belirlenen uzlaştırmacı listelerinden
görevlendirilir. Uzlaştırmacı, hazırladığı raporu, tutanakları ve varsa yazılı
anlaşmayı büroya gönderir. Uzlaştırma süreci sonunda soruşturma dosyaları,
uzlaştırma bürosunda görevli Cumhuriyet savcıları tarafından sonuçlandırılır.[112]
(25) (Ek: 24/11/2016-6763/34 md.)Uzlaştırmacıların nitelikleri,
eğitimi, sınavı, görev ve sorumlulukları, denetimi, eğitim verecek kişi, kurum
ve kuruluşların nitelikleri ve denetimleri ile uzlaştırmacı sicili,
uzlaştırmacılar ve eğitim kurumlarının listelerinin düzenlenmesi, Cumhuriyet
başsavcılığı bünyesinde kurulan uzlaştırma bürolarının çalışma usul ve
esasları, uzlaştırma teklifi ile müzakere usulü, uzlaştırma anlaşması ve
raporda yer alacak konular ile uygulamaya dair diğer hususlara ilişkin usul ve
esaslar, Adalet Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.
Mahkeme tarafından uzlaştırma
Şikâyete Bağlı Suçlar ve Özel Kanun Hükümleri
Takibi şikâyete tabi tutulmuş eylemler, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 253/1-a gereğince kural olarak uzlaştırma sürecine tabidir. Özel ceza mevzuatında veya diğer kanunlarda düzenlenen fiillerde ise takibin şikâyete bağlı olması hali saklı kalmak kaydıyla, uzlaştırma usulünün işletilebilmesi için ilgili yasal düzenlemede açık bir hükme yer verilmiş olması aranır.
Katalogda Sayılan ve Şikâyete Bağlı Olmayan Suçlar
5271 sayılı Kanun m. 253/1-b bendi uyarınca şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanununda düzenlenen belirli suçlar uzlaştırma kapsamına alınmıştır. Bu grupta kasten yaralama suçunun üçüncü fıkra hariç temel ve basit halleri (TCK m. 86 ve m. 88), taksirle yaralama (TCK m. 89), birinci fıkra kapsamındaki tehdit (TCK m. 106/1), konut dokunulmazlığının ihlali (TCK m. 116) ile iş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK m. 117/1 ve m. 119/1-c) suçları yer alır.
Aynı düzenleme kapsamında basit hırsızlık (TCK m. 141), üçüncü fıkrası hariç olmak üzere güveni kötüye kullanma (TCK m. 155), dolandırıcılık (TCK m. 157), suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (TCK m. 165), çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (TCK m. 234) ile dördüncü fıkrası hariç tutulmak kaydıyla ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması (TCK m. 239) suçları uzlaştırmaya tabidir. Buna karşılık Türk Ceza Kanunu m. 142'de düzenlenen hırsızlığın nitelikli hali uzlaştırma kapsamı dışındadır.
Suça Sürüklenen Çocuklar Bakımından Kapsam
Suça sürüklenen çocuklar yönünden uzlaştırma çerçevesi 5271 sayılı Kanun m. 253/1-c ile ayrıca genişletilmiştir. Buna göre, mağdur ya da suçtan zarar gören tarafın gerçek kişi veya özel hukuk tüzel kişisi niteliğini haiz olması şartıyla, ceza üst sınırı üç yılı aşmayan hapis cezasını yahut adli para cezasını gerektiren fiiller de uzlaştırma prosedürüne tabi tutulur.
Uzlaştırma Yolunun Kapalı Olduğu Haller ve Birlikte İşlenen Suçlar
Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olsa bile, 5271 sayılı Kanun m. 253/3 uyarınca cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (TCK m. 123/A) ve hakaret suçunda (TCK m. 125) uzlaştırma yoluna gidilemez.
Aynı mağdura yönelen birden fazla eylemden birinin uzlaştırma sınırları dışında kalması durumunda, kural olarak uzlaştırma hükümleri tatbik edilmez (5271 sayılı Kanun m. 253/3). Buna karşılık, aynı mağdura yönelik eylemlerden biri önödeme kurumuna tabi iken diğeri uzlaştırma çerçevesinde kaldığında, uzlaştırma kapsamındaki fiil yönünden uzlaşma usulünün işletilmesi kanunen mümkündür.
Uzlaştırma Teklifi, Süreler ve Müzakere Usulü
Uzlaşma teklifinin tebliğ edilmesinin ardından şüpheli, mağdur ya da suçtan zarar gören tarafından yedi günlük yasal süre zarfında cevap verilmemesi, teklifin zımnen reddi sonucunu doğurur (5271 sayılı Kanun m. 253/4). Fiilin birden çok kişiyi mağdur etmesi veya zarara uğratması senaryosunda sürecin yürütülebilmesi, ilgili kişilerin tamamının uzlaşmayı onaylaması şartına bağlıdır. Şüpheli, mağdur veya kanuni temsilcilerine resmi beyan adreslerinde ulaşılamaması, yurt dışı engeli ya da benzeri sebeplerle erişim sağlanamaması durumunda ise uzlaştırma yoluna başvurulmaksızın soruşturma tamamlanır.
Görevlendirilen uzlaştırmacı, dosya evrakının kendisine teslimini takip eden otuz gün içinde müzakere sürecini tamamlamakla yükümlüdür; uzlaştırma bürosu bu süreyi her biri yirmi günü geçmeyecek şekilde en çok iki defa uzatabilir (5271 sayılı Kanun m. 253/12). Taraflardan herhangi birine ilk teklifin iletilmesiyle birlikte, sürecin akim kalmasına yahut hazırlanan raporun büroya sunulmasına kadar geçecek sürede dava zamanaşımı ve kovuşturma şartı sayılan dava süresi durur.
Müzakere oturumlarının gizliliği 5271 sayılı Kanun m. 253/13 ile güvence altındadır. Görüşmelere tarafların yanı sıra kanuni temsilcileri, müdafileri veya vekilleri iştirak edebilir; ilgililerin bizzat veya temsilcileri eliyle toplantılara katılmaktan çekinmesi uzlaşmanın reddedildiği anlamına gelir. Ayrıca müzakere esnasında dile getirilen beyan ve kabuller, hiçbir adli soruşturma, kovuşturma veya dava nezdinde delil vasfı taşıyamaz.
Girişimin olumsuz neticelenmesinin ardından soruşturma aşamasında yeniden uzlaştırma prosedürünün işletilmesi kural olarak mümkün değildir (5271 sayılı Kanun m. 253/18). Bununla birlikte, teklif aşamasında ret cevabı verilmiş olsa dahi, iddianame tanzim edilene kadar tarafların anlaştıklarını gösteren belgeyle Cumhuriyet savcılığına müracaat etmeleri mümkündür; savcılık edimin hukuka uygunluğunu ve iradelerin serbestliğini tespit ettiğinde bu mutabakatı dosya kapsamına alır (5271 sayılı Kanun m. 253/16-17).
Uzlaşmanın Hukuki ve Mali Sonuçları
Soruşturma evresinde uzlaşmaya varılıp kararlaştırılan edim derhal ifa edildiğinde şüpheli hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (5271 sayılı Kanun m. 253/19). Edimin taksitlendirilmesi, ileri bir tarihe ötelenmesi veya süreklilik taşıması durumunda ise kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararlaştırılır ve bu erteleme süresi boyunca dava zamanaşımı durur; yükümlülükler yerine getirilmediğinde ise doğrudan dava açılır. Uzlaşmanın kesinleşmesiyle birlikte, anlaşma sırasında öngörülemeyen veya sonradan doğan zararlar haricinde, suça konu fiilden ötürü tazminat davası açılamayacağı gibi açılan davalardan da vazgeçilmiş sayılır; edimin yerine getirilmemesi halinde ise tanzim edilen uzlaşma belgesi 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 38 kapsamında ilam niteliğindeki belgelerden kabul edilir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 38Kaynağı aç
38 – (Değişik: 18/2/1965-538/20 md.)
Mahkeme
huzurunda yapılan sulhlar, kabuller ve para borcu ikrarını havi re’sen tanzim
edilen noter senetleri, istinaf ve temyiz kefaletnameleri ile icra dairesindeki
kefaletler, ilamların icrası hakkındaki hükümlere tabidir. Bu maddedeki icra
kefaletleri müteselsil kefalet hükmündedir.[25]
Zamanaşımı:
Kamu davası açıldıktan sonra kovuşturma konusu suçun uzlaşma kapsamında olduğunun anlaşılması halinde, kovuşturma dosyası uzlaştırma işlemlerinin Ceza Muhakemesi Kanunu m. 253'te belirtilen esas ve usûle göre yerine getirilmesi için uzlaştırma bürosuna gönderilir. Mahkeme, uzlaşma sonucunda sanığın edimini defaten yerine getirmesi halinde davanın düşmesine, edimin ileri tarihe bırakılması, takside bağlanması veya süreklilik arz etmesi halinde ise durma kararı verir; durma süresince zamanaşımı işlemez ve gereklerin yerine getirilmemesi durumunda yargılamaya kaldığı yerden devam olunur.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 254Kaynağı aç
(Değişik: 6/12/2006-5560/25 md.)
(1) Kamu davası açıldıktan sonra
kovuşturma konusu suçun uzlaşma kapsamında olduğunun anlaşılması halinde, kovuşturma dosyası, uzlaştırma işlemlerinin 253 üncü
maddede belirtilen esas ve usûle göre yerine
getirilmesi için uzlaştırma bürosuna gönderilir.[113]
(2) (Değişik:7/11/2024-7531/17 md.)
Uzlaşma gerçekleştiği takdirde, mahkeme, uzlaşma sonucunda sanığın
edimini def’aten yerine getirmesi halinde, davanın düşmesine karar
verir. Edimin yerine getirilmesinin ileri tarihe bırakılması, takside
bağlanması veya süreklilik arzetmesi halinde durma kararı verilir.
Durma süresince zamanaşımı işlemez. Uzlaşmanın gereklerinin yerine
getirilmemesi halinde, mahkemece yargılamaya kaldığı yerden devam olunur.
Birden çok fail bulunması hâlinde uzlaşma
Uzlaşma teklifine karar bildirme süresi kaç gündür?
Kendisine uzlaşma teklifinde bulunulan şüpheli, mağdur veya suçtan zarar gören kişi tekliften itibaren yedi gün içinde kararını bildirmediği takdirde teklifi reddetmiş sayılır.
Hakaret suçu için uzlaştırma yoluna gidilebilir mi?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 253/3 uyarınca hakaret suçunda (TCK m. 125) şikâyete bağlı olsa dahi uzlaştırma yoluna gidilemez.
Uzlaştırma müzakerelerindeki beyanlar delil olarak kullanılabilir mi?
Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar, herhangi bir soruşturma ve kovuşturmada ya da davada delil olarak kullanılamaz.
Nitelikli hırsızlık suçunda uzlaştırma uygulanır mı?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 142'de düzenlenen hırsızlığın nitelikli hali uzlaşmaya tabi değildir; uzlaştırma yalnızca TCK m. 141'deki basit hırsızlık suçunu kapsar.
Kovuşturma aşamasında uzlaşma sağlanırsa hangi karar verilir?
Sanığın edimini defaten yerine getirmesi halinde mahkemece davanın düşmesine karar verilir; edimin takside bağlanması, süreklilik arz etmesi veya ertelenmesi hallerinde ise durma kararı tesis edilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy