Usuli Kazanılmış Hak Kavramı ve Hukuki Niteliği
Usuli kazanılmış hak, bir davada mahkemenin veya tarafların yapmış olduğu bir usul işlemi sonucunda taraflardan biri lehine ve diğeri aleyhine doğan, yargılamanın sonraki aşamalarında uyulması zorunlu olan hukuki durumu ifade eder.
Usul mevzuatında usuli kazanılmış hak kurumuna ilişkin açık bir hüküm yer almamaktadır. Buna karşılık, muhakeme usulünün hakka varma ve hakkı bulma maksadının yanı sıra hukuki alanda istikrar sağlama amacına hizmet etmesi bakımından bu kurum usul hukukunun ana esasları arasında bulunur ve kamu düzeniyle ilgilidir.
Bozma Kararına Uyulması ve Mahkemenin Bağlılığı
Mahkemenin bozma kararına uyması durumunda, söz konusu karar lehine olan taraf yararına usuli kazanılmış hak doğar. Mahkeme verdiği uyma kararından sonradan dönemeyeceği gibi, bozma kararında gösterilen biçimde inceleme yapmak veya gösterilen çerçevede yeni bir hüküm tesis etmek zorundadır.
Bozma kararı bir kanun hükmü atlanarak veya yanlış yorumlanarak verilmiş olsa dahi, mahkemece anılan bozmaya uyulduktan sonra usuli kazanılmış hak meydana gelir ve sonradan kararın yanlışlığı ileri sürülemez.
Bozma ilamına uyan mahkeme, bozma kapsamını aşarak veya tarafın usuli kazanılmış hakkını ihlal edecek şekilde yeniden araştırma ve tahkikat yapamaz. Yargıtay 14. Hukuk Dairesinin 2015/1598 Esas ve 2015/5028 Karar sayılı ilamında, bozmaya uyulmakla lehine hak oluşan tarafın bu hakkını ihlal edecek biçimde yeniden delil araştırması yapılmasının ve tanık dinlenmesinin hukuka aykırı olduğu belirtilmiştir.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E. 2015/1598, K. 2015/5028Kaynağı aç
Bir kararın bozulması ve mahkemenin bozma kararına uyması hâlinde, kararın bozma sebepleri kapsamı dışında kalmış yönleri kesinleşmiş sayılır. Davaların uzamasını önleme amacı taşıyan bu durum, lehine olan taraf bakımından usuli kazanılmış hak oluşturur.
Bilirkişi Raporuna İtiraz Usulü ve Kazanılmış Hak
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 281 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca taraflar, bilirkişi raporunun kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde raporda eksik gördükleri hususların tamamlanmasını, belirsizliklerin açıklığa kavuşturulmasını veya yeni bir bilirkişi atanmasını talep edebilirler. Rapora karşı talebin bu süre içinde hazırlanmasının çok zor veya imkânsız olması ya da özel yahut teknik bir çalışmayı gerektirmesi hâlinde, yine bu süre içinde mahkemeye başvuran tarafa, sürenin bitiminden itibaren işlemeye başlamak, bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 281Kaynağı aç
Mahkeme, bilirkişi raporundaki eksiklik veya belirsizliğin giderilmesi için bilirkişiden yeni sorularla ek rapor alabileceği gibi duruşmada sözlü açıklama isteyebilir; gerçeğin ortaya çıkması için gerekli gördüğünde yeni görevlendireceği bilirkişi aracılığıyla tekrar inceleme yaptırabilir.
Yargılama sırasında taraflardan birinin bilirkişi raporuna itiraz etmeyip diğer tarafın itiraz etmesi durumunda, rapor itiraz etmeyen yönünden kesinleşir. Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin 2014/1503 Esas ve 2015/13111 Karar sayılı ilamına göre, itiraz etmeyen taraf aleyhine kesinleşen bu durum itiraz eden taraf lehine usuli kazanılmış hak doğurur; bu nedenle itiraz üzerine veya kendiliğinden alınan yeni rapor itiraz edenin daha da aleyhine sonuçlar içerse dahi mahkemece itiraz edenin lehine olan rapora göre karar verilir.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2014/1503, K. 2015/13111Kaynağı aç
Usuli Kazanılmış Hakkın İstisnaları ve Temyiz Yolu
Bozma kararından sonra, derdest davalara uygulanacağı belirtilen yeni bir kanun yürürlüğe girerse veya Anayasa Mahkemesi ilgili kanunu iptal ederse bozma kararının bağlayıcılığı kalmaz ve usuli kazanılmış hak kuralı işletilemez.
Yargılama sürecinde bir taraf, karşı taraf lehine usuli kazanılmış hak doğmasını önlemek amacıyla kendi lehine kurulmuş olan bir hükmü temyiz edebilir.
Usuli kazanılmış hak nedir?
Bir davada mahkemenin veya tarafların yaptığı bir usul işlemiyle taraflardan biri lehine ve diğeri aleyhine doğan, uyulması zorunlu olan usul hukuku kurumudur.
Mahkeme bozma kararına uyduktan sonra bu kararından dönebilir mi?
Mahkeme bozmaya uyma kararından sonradan dönemez; bozma kararında gösterilen biçimde inceleme yapmak veya yeni bir hüküm vermek zorundadır.
Hatalı kanun yorumuna dayanan bozmaya uyulursa ne olur?
Mahkemenin uyduğu bozma ilamı bir kanun hükmünün gözden kaçırılması veya yanlış yorumlanması suretiyle verilmiş olsa bile, uyma kararıyla birlikte usuli kazanılmış hak doğacağından bu hükmün hatalı olduğu sonradan ileri sürülemez.
Bilirkişi raporuna sadece bir taraf itiraz ederse ne olur?
İtiraz etmeyen taraf yönünden rapor kesinleşir ve itiraz eden lehine usuli kazanılmış hak oluşur; sonraki rapor aleyhe olsa dahi lehine olan rapora göre karar verilir.
Kanun değişikliği usuli kazanılmış hakkı nasıl etkiler?
Bozma sonrasında derdest davalara uygulanacağı öngörülen yeni bir kanunun yürürlüğe girmesi veya Anayasa Mahkemesinin ilgili kanunu iptal etmesi hâlinde bozma kararının bağlayıcılığı kalmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy