Bölge Adliye Mahkemelerinin Yapısı ve İstinaf Usulü

Bölge adliye mahkemeleri, ilk derece adli yargı mahkemelerince verilen kesin olmayan hüküm ve kararların incelenmesi ile kanunda öngörülen görev ve yetki uyuşmazlıklarının çözümlenmesi amacıyla kurulmuş mercilerdir. Bu mahkemelerin teşkilatı 5235 sayılı Kanun ile belirlenirken, hukuk daireleri nezdindeki istinaf usulü 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri dairesinde yürütülür.

Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluşu ve Teşkilat Yapısı

Bölge adliye mahkemeleri, bölgelerin coğrafi durumları ve iş yoğunlukları göz önünde bulundurularak belirlenen merkezlerde kurulur. Teşkilat yapısı; başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, Cumhuriyet başsavcılığı, adalet komisyonu ve müdürlüklerden meydana gelir. Her bölge adliye mahkemesinde bir başkan bulunur.

Her bölge adliye mahkemesinde en az üç hukuk ve en az iki ceza dairesi bulunur. Bu daireler bir başkan ile yeteri kadar üyeden meydana gelir. Gerekli hâllerde Adalet Bakanlığı dairelerin sayısını artırıp azaltabilir.

Hukuk ve Ceza Dairelerinin Görevleri

Bölge adliye mahkemesi hukuk daireleri, adli yargı ilk derece hukuk mahkemelerinden verilen kesin olmayan hüküm ve kararlara karşı yapılan başvuruları inceler ve karara bağlar. Daireler ayrıca yargı çevresi içerisinde bulunan adli yargı ilk derece hukuk mahkemeleri arasındaki yetki ve görev uyuşmazlıklarını çözer. Yargı çevresindeki yetkili bir ilk derece hukuk mahkemesinin davaya bakmasına fiili veya hukuki bir engel çıktığı ya da iki mahkemenin yargı sınırlarının belirlenmesinde tereddüt doğduğu hallerde, davanın başka bir hukuk mahkemesine nakline veya yetkili mahkemenin tayinine karar verir.

Bölge adliye mahkemesi ceza daireleri, adli yargı ilk derece ceza mahkemelerince verilen kesin olmayan hüküm ve kararlara karşı yapılan başvuruları inceleyip sonuçlandırır. Daireler aynı zamanda kendi yargı çevresindeki ilk derece ceza mahkemeleri arasındaki yetki ve görev uyuşmazlıklarını gidermekle görevlidir. İlk derece ceza mahkemesi hâkimlerinin davayı görmesine hukuki veya fiili engellerin çıkması halinde davanın yargı çevresi içindeki başka bir ceza mahkemesine nakli hakkında karar verilir.

İstinaf Yoluna Başvurulabilecek Kararlar ve Kesinlik Sınırı

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 341 inci maddesi uyarınca ilk derece mahkemelerince verilen nihai kararlar aleyhine istinaf yoluna gidilebilir. Bunun yanında geçici hukuki koruma niteliğindeki ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin geri çevrilmesi kararları, hazır bulunan tarafın yüzüne karşı verilmiş ya da gıyabında verilen tedbir ve haciz kararlarına itiraz üzerine hükme bağlanmış kararlar da istinafa konu edilebilir. Farklı mevzuat hükümlerinde Yargıtaya veya temyize tabi tutulduğu yazılı olsa dahi bölge adliye mahkemelerinin görev alanı içinde kalan dava ve işlerdeki nihai kararlara karşı da bu yola başvurulabilir.

Malvarlığı hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda alacağın bir kısmının dava edilmesi durumunda kesinlik sınırı alacağın tamamına göre belirlenir. Alacağın tamamı dava edilmişse, kararda asıl talebinin kabul edilmeyen bölümü kanuni kesinlik sınırını geçmeyen taraf istinaf yoluna başvuramaz. Ancak manevi tazminat davalarında verilen kararlara karşı miktar veya değere bakılmaksızın istinaf yoluna başvurulması mümkündür.

İstinaf Başvurusunun Şekli ve Yapılacağı Yer

İstinaf yoluna başvuru dilekçeyle yapılır ve dilekçeye karşı tarafın sayısı kadar örnek eklenir. Dilekçede başvuranın kimliği, imzası ve başvurulan kararı yeteri kadar belli edecek kayıtlar mevcutsa, diğer hususlar bulunmasa dahi dilekçe reddolunmayıp inceleme yürütülür. Başvuru tarihi bakımından dilekçenin kaydedilmesine ilişkin genel dava açma tarihi kuralları uygulanır.

İstinaf dilekçesi kararı veren mahkemeye verilebileceği gibi başka bir yer mahkemesine de sunulabilir. Dilekçe hangi mahkemeye verilmişse o mahkemece bölge adliye mahkemesi başvuru defterine kaydedilir ve başvurana ücretsiz bir alındı belgesi verilir. Kararı veren mahkemeden başka bir mahkemeye verilen istinaf dilekçesi, kayıt işlemi yapıldıktan sonra örnekleriyle birlikte kararı veren mahkemeye gönderilir ve durum derhal mahkemesine bildirilir. Kararı veren mahkeme, dilekçede gösterilen daire ile bağlı kalmaksızın dosyayı ilgili bölge adliye mahkemesine sevk eder.

Başvuru Süresi, Harçlar ve Dilekçenin Reddi Usulü

Hukuk Muhakemeleri Kanununun 345 inci maddesine göre istinaf yoluna başvuru süresi iki haftadır. Bu süre ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar ve özel kanunlardaki başvuru süresi hükümleri saklıdır. Başvuru giderlerinin hiç ödenmediği veya eksik ödendiği anlaşılırsa mahkemece verilecek bir haftalık kesin sürede tamamlanması, aksi halde vazgeçilmiş sayılacağı yazılı olarak ihtar edilir; süre içinde eksiklik giderilmezse başvurunun yapılmamış sayılmasına karar verilir.

İstinaf dilekçesi kanuni süre geçtikten sonra verilir veya kesin olan bir karara ilişkin bulunursa kararı veren mahkeme dilekçenin reddine karar verir ve yatırılan giderden karşılanmak suretiyle bu kararı kendiliğinden ilgiliye tebliğ eder. Mahkemenin bu ret kararına karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge adliye mahkemesi ilgili dairesi ret kararını yerinde görmezse, ilk istinaf dilekçesine göre gerekli incelemeyi yürütür.

Katılma Yolu ve İncelemenin Sınırları

İstinaf dilekçesi kendisine tebliğ edilen taraf, başvuru hakkı bulunmasa veya süreyi geçirmiş olsa dahi vereceği cevap dilekçesiyle katılma yoluyla istinafa gidebilir. Asıl başvuran taraf bu katılıma iki hafta içinde cevap verebilir. İstinaf yoluna asıl başvuran taraf talebinden feragat eder veya talebi bölge adliye mahkemesi tarafından esasa girilmeden reddedilirse, katılma yoluyla başvuranın talebi de kanun gereği reddedilir.

Bölge adliye mahkemesi yapacağı incelemeyi kural olarak istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak yürütür. Ancak bölge adliye mahkemesi kamu düzenine aykırılık gördüğü takdirde bu durumu kendiliğinden gözetir.

Duruşma Usulü ve İcranın Geri Bırakılması

Duruşmalı olarak incelenen işlerde taraflara çıkarılan davetiyelerde, hazır bulunmadıkları takdirde tahkikatın yokluklarında yapılarak karar verileceği ve başvuranın iki haftadan az olmamak üzere verilecek kesin sürede tahkikat avansını yatırması gerektiği bildirilir. Başvuran taraf kabul edilebilir bir mazeretle katılamayacağını bildirirse mahkeme yeni bir duruşma günü belirler. Gider avansı süresinde yatırılmışsa taraflar mazeretsiz katılmasa da tahkikat yokluklarında yapılarak karar verilir; avans yatırılmamışsa mevcut duruma göre karar tesis edilir. Öngörülen tahkikat yapılmaksızın karar verilmesine olanak bulunmayan hallerde ise istinaf başvurusu reddedilir.

İlama karşı istinaf yoluna başvuran borçlu, hükmolunan para veya eşyanın resmi bir mercie depo edildiğini ispat eder yahut kıymetinde icra mahkemesince kabul edilecek taşınır rehni, esham, tahvilat, taşınmaz rehni veya muteber banka kefaleti gösterirse veya borçlunun borcu karşılayacak malı mahcuz ise, icranın geri bırakılması kararı alınması için icra müdürü tarafından uygun bir süre verilir. Devlet veya adli yardımdan yararlanan borçlular bakımından teminat gösterme şartı aranmaz. Nafaka hükümlerinde ise icranın geri bırakılmasına yönelik süre verilemez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy