Usuli Kazanılmış Hak Kavramı ve Hukuki Niteliği
Usuli kazanılmış hak, bir usul işlemi ile taraflardan biri lehine doğmuş ve kendisine uyulması zorunlu olan hakkı ifade eder. Usuli kazanılmış hak ilkesi kamu düzeni ile ilgili olup temyiz aşamasında mahkemelerce kendiliğinden dikkate alınır.
Bozma Kararına Uyulması ve Mahkemenin Bağlılığı
Yargıtayın bozma kararına mahkemece uyulmasıyla birlikte bozma doğrultusunda işlem yapma ve karar verme yükümlülüğü ortaya çıkar. Mahkemenin bozma kararına uyması taraflardan biri lehine, diğeri aleyhine netice doğurur ve bu durum usuli kazanılmış hak teşkil eder. Bozma kararına uymuş olan mahkeme uyma kararından rücu edemez ve direnme kararı veremez. Mahkemenin, bozma kararında gösterilen usul ve çerçeve doğrultusunda tahkikat yürütmesi ya da belirtilen doğrultuda yeni bir hüküm kurması zorunludur.
Usuli Kazanılmış Hakkın İstisnaları
Bozma kararından sonra yeni bir içtihadı birleştirme kararı çıkması usuli kazanılmış hakkın istisnasını oluşturur ve içtihadı birleştirme kararları usuli kazanılmış hakka rağmen görülmekte olan davalara uygulanır. Karar henüz kesinleşmeden geçmişe etkili olarak yürürlüğe giren yeni bir kanun hükmü de usuli kazanılmış hakkın istisnasıdır ve usuli kazanılmış hakka aykırı olsa dahi geçmişe etkili yeni kanun hükmünün uygulanması gerekir.
Davanın esasına uygulanacak kanun hükmünün karar kesinleşmeden önce Anayasa Mahkemesince iptal edilmesi durumunda öncelik Anayasa Mahkemesinin iptal kararına aittir ve iptal sonrası oluşan duruma göre karar verilir. Kamu düzeninden sayılan ve dava şartı olan kesin hüküm ile usuli kazanılmış hakkın çelişmesi halinde kesin hükme öncelik tanınır. Kamu düzenine ilişkin hak düşürücü süreler ve harç hususlarında da usuli kazanılmış haktan söz edilemez.
Bozma kararının açık ve tartışmasız bir maddi hataya dayanması halinde usuli kazanılmış hak meydana gelmez. Buna karşılık bozma kararında yapılan hukuki niteleme veya delillerin takdirine dair değerlendirmeler maddi hata sayılmaz. Bozma kararını veren ilgili merci sonradan hukuki görüşünü değiştirse veya delil değerlendirmesinin yanlış olduğunu benimsese dahi maddi hatadan söz edilemeyeceğinden usuli kazanılmış hakkın doğduğu kabul edilir.
Yargılama Usulünde Özel Uygulama Halleri
Yargıtayın görev itirazı bulunmaksızın görev dışındaki bir sebeple yerel mahkeme kararını bozması ve mahkemenin bu bozmaya uyması halinde görev konusunda usuli kazanılmış hak doğmaz. Bu durumda mahkeme tarafların itirazı üzerine veya kendiliğinden görevsizlik kararı verebilir. Ancak temyiz aşamasında görev itirazı açıkça ileri sürülmüş ve bu itiraz açıkça ya da zımnen reddedilmişse görev hususunda da usuli kazanılmış hak oluşur; mahkeme yeniden yargılamada görevsizlik kararı veremez.
Bilirkişi incelemesinde taraflardan birinin bilirkişi raporuna itiraz etmemesi halinde rapor itiraz etmeyen taraf bakımından kesinleşir ve itiraz eden diğer taraf lehine usuli kazanılmış hak doğar. İtiraz üzerine yaptırılan ikinci bilirkişi incelemesinde düzenlenen rapor ilk rapora itiraz eden tarafın daha da aleyhine sonuç doğursa bile itiraz etmeyen taraf aleyhine ilk rapor kesinleştiğinden mahkemenin ilk rapora göre hüküm kurması gerekir.
Dava konusu hakkın esasına ilişkin bir maddi hukuk sorunu niteliğindeki taraf sıfatında da usuli kazanılmış hak ilkeleri uygulanır. Bozma kararına mahkemece uyulması ile birlikte bozma ilamı lehine olan taraf yararına taraf sıfatı yönünden usuli kazanılmış hak doğar ve ilgili tarafa yeniden husumet yöneltilemez.
Bilirkişi raporuna itiraz etmeyen taraf bakımından usuli kazanılmış hak nasıl işler?
Bir tarafın bilirkişi raporuna itiraz etmemesi halinde ilk rapor itiraz etmeyen taraf aleyhine kesinleşir ve itiraz eden diğer taraf lehine usuli kazanılmış hak doğar. İtiraz üzerine alınan ikinci rapor itiraz edenin daha çok aleyhine sonuçlar içerse dahi mahkeme ilk rapora göre karar verir.
Mahkeme bozma kararına uyduktan sonra direnme kararı verebilir mi?
Bozma kararına uyan mahkeme bu kararla bağlıdır ve uyma kararından dönerek direnme kararı veremez. Mahkemenin bozma kararında gösterilen doğrultuda inceleme yapması ya da yeni bir hüküm kurması zorunludur.
Kesin hüküm ile usuli kazanılmış hak çelişirse hangisi uygulanır?
Kesin hüküm ile usuli kazanılmış hak çeliştiğinde öncelik kesin hükme verilir. Kesin hüküm kamu düzenine ilişkin ve kendiliğinden gözetilmesi gereken bir dava şartı olduğundan usuli kazanılmış hakkın önüne geçer.
Temyizde görev itirazı yapılmasının usuli kazanılmış hakka etkisi nedir?
Temyiz aşamasında görev itirazı açıkça ileri sürülmüş ve açıkça ya da zımnen reddedilmişse görev konusunda usuli kazanılmış hak doğar ve mahkeme görevsizlik kararı veremez. Görev itirazı ileri sürülmeksizin başka gerekçeyle bozma yapılmışsa görev yönünden usuli kazanılmış hak doğmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy