Uluslararası Ceza Mahkemesi Savcılığı, uluslararası toplumun tamamını ilgilendiren en ağır suçlara ilişkin soruşturma süreçlerini yürütmekle görevli bağımsız bir organdır. Mahkemenin yargı yetkisi Roma Statüsü kapsamında soykırım suçu, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu olmak üzere dört ana suç tipiyle sınırlandırılmıştır.
Savcılık Makamının Yapısı, Bağımsızlığı ve Güvenceleri
Savcılık bünyesinde vazife yapacak savcılar, taraf devletler meclisi üye tam sayısının bir fazlasının genel, eşit ve gizli oyuyla seçilir. Bu görev prensip olarak 9 yıllık süre için geçerli olup savcıların ikinci bir dönem için tekrar seçilmesi mümkün değildir.
Savcılık teşkilatında görev üstlenen savcıların birbirlerinden farklı devletlerin vatandaşlığına sahip olmaları zorunludur. Savcılar görev süreleri boyunca bağımsızlıklarına duyulan güveni zedeleyecek ya da üstlendikleri görevle bağdaşmayacak herhangi bir faaliyette bulunamaz ve başka bir mesleki işle meşgul olamazlar.
Statü uyarınca savcıların tam bir tarafsızlık bilinciyle hareket etmesi yasal bir yükümlülüktür. Soruşturulan şüphelinin devlet başkanı ya da sıradan bir birey olması bu tarafsızlık ilkesini etkilemez; hakkında araştırma veya soruşturma yürütülen kişi, savcının tarafsızlığını yitirdiğini ileri sürerek çekilmesini talep edebilir.
Savcılar, yürüttükleri araştırma, soruşturma ve mahkeme işleri sırasında diplomatik misyon şeflerine tanınan ayrıcalık ve bağışıklıklardan yararlanırlar. Bu bağışıklık koruması görev süresinin sona ermesiyle ortadan kalkmaz; resmi görevleri kapsamında gerçekleştirdikleri eylemler ile sözlü ve yazılı beyanları nedeniyle görev sonrasında da her türlü yasal işleme karşı dokunulmazlıkları devam eder.
Soruşturma Yetkisinin Kişi, Yer ve Zaman Bakımından Sınırları
Savcılığın soruşturma yetkisinin doğabilmesi için yetki alanına giren suçların Statü'ye taraf bir devletin ülkesinde veya o devletin vatandaşı tarafından işlenmesi şarttır. Suçun bir gemi veya hava aracında meydana gelmesi durumunda, söz konusu aracın tescilli bulunduğu devletin taraf olması yetki tesisi bakımından yeterli sayılır.
Taraf devletler, Statü'nün kendileri yönünden yürürlüğe girdiği tarihten itibaren yedi yıllık süreyle sınırlı kalmak kaydıyla, kendi uyrukları ya da kendi ülkeleri üzerinde işlendiği iddia edilen suçlara ilişkin olarak mahkemenin ve savcılığın yetkisini kabul etmediklerini bildirebilirler. Bu yönde yapılan bildirimlerin ilgili devlet tarafından her zaman geri çekilmesi mümkündür.
Suç teşkil eden eylemin işlendiği sırada 18 yaşını doldurmamış olan kişilere yönelik olarak mahkemenin yargı yetkisi bulunmadığı gibi, savcılığın da bu failler hakkında herhangi bir soruşturma işlemi yürütme yetkisi yoktur.
Sözleşmeye taraf olmayan devletler de mahkemeye resmi bildirimde bulunarak kendi ülkelerinde veya kendi vatandaşlarınca işlenen fiillere ilişkin yargı yetkisini tanıyabilirler. Böyle bir kabulün varlığı halinde savcılık, taraf olmayan devlet nezdinde yalnızca bildirilen somut vakıaya münhasır olmak üzere soruşturma icra edebilir.
Zaman bakımından yetki kuralı gereğince savcılık yalnızca Statü'nün yürürlüğe girmesinden sonra işlenen eylemleri soruşturabilir. Yürürlük sonrasında taraf olan bir devlet için yetki taraf olma tarihiyle başlar; bununla birlikte sonradan taraf olan devlet, yürürlük tarihi ile taraf olduğu tarih arasında işlenen fiiller için de yetkiyi tanıdığını beyan edebilir.
Soruşturma Başlatma Aşamaları ve Tamamlayıcılık İlkesi
Statü'ye taraf olan her devlet, mahkemenin görev alanına giren suçların işlendiğine dair savcılığa ihbar veya şikayette bulunma hakkına sahiptir. Taraf devletin bildirim yetkisi sadece kendi ülkesinde veya kendi vatandaşı tarafından işlenen suçlarla sınırlandırılmamıştır.
Savcılık elde ettiği bilgilere dayanarak resen soruşturma başlatma yetkisini haizdir; fakat araştırmaların fiilen soruşturmaya evrilmesi ve sürecin ilerletilmesi için yetkili Ön Yargılama Dairesi'nden izin alınması şart koşulmuştur. Henüz bu izin verilmemiş olsa dahi gecikmesinde sakınca bulunan hallerde gerekli tedbirlerin uygulanması amacıyla Ön Yargılama Dairesi'ne talepte bulunulabilir.
Bir soruşturmanın başlatılmasına karar verilebilmesi için suç işlendiğini gösteren makul bir dayanağın bulunması, davanın kabul edilebilirlik koşullarını taşıması ve soruşturmanın adaletin gerçekleşmesine hizmet edeceğine ilişkin maddi gerekçelerin mevcut olması şartlarının bir arada gerçekleşmesi aranır. Bütün şartlar sağlansa dahi, suçun ağırlığı ve mağdurların hakları ışığında adalete hizmet etmeyeceği saptandığında soruşturma açılamaz.
Tamamlayıcılık ilkesi gereğince, öncelikli yargı yetkisi ulusal devletlerdedir. Ancak failin sorumluluğunu gizlemek gayesiyle ulusal işlemler yapılması, yargılama sürecinde makul olmayan gecikmelere yol açılması veya işlemlerin bağımsız yürütülmemesi hallerinde devletin soruşturma yürütmede isteksiz olduğu kabul edilir ve savcılık yetkisi devreye girer.
Benzer şekilde, ulusal yargı sisteminin bütünüyle veya kısmen çökmesi ya da çalışamaz hale gelmesi sebebiyle devletin sanığı, delilleri veya tanık ifadelerini temin edemediği durumlarda devletin soruşturma yapmaya muktedir olmadığı sonucuna varılır ve savcılığın ikincil nitelikteki yetkisi doğar.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin Statü uyarınca soruşturmanın ertelenmesi yönünde karar alarak talepte bulunması halinde, talep mahkemeye ulaştığı andan itibaren mevcut soruşturmalar ertelenir ve savcılık 12 ay boyunca hiçbir soruşturma faaliyeti icra edemez.
Savcılık resen soruşturma açabilir mi?
Evet, savcılık görev alanına giren suçlara ilişkin edindiği bilgiler üzerinden resen soruşturma başlatabilir; ancak soruşturmanın fiilen açılabilmesi için Ön Yargılama Dairesi'nden yetki alınması zorunludur.
18 yaşından küçüklerin fiilleri Uluslararası Ceza Mahkemesi Savcılığı tarafından soruşturulabilir mi?
Hayır, fiilin işlendiği tarihte 18 yaşından küçük olan failler hakkında mahkemenin yargı yetkisi bulunmadığından savcılık herhangi bir soruşturma işlemi yürütemez.
Sözleşmeye taraf olmayan bir devlet mahkemenin yetkisini tanıyabilir mi?
Evet, taraf olmayan devletler bildirimde bulunarak ülkelerinde veya vatandaşlarınca işlenen eylemler yönünden yargı yetkisini kabul edebilir ve savcılık sadece bu bildirim konusu vakıaya hasredilmiş soruşturma yürütebilir.
BM Güvenlik Konseyi savcılık soruşturmasını durdurabilir mi?
Evet, BM Güvenlik Konseyi'nin erteleme yönündeki talebinin mahkemeye ulaşması üzerine savcılık 12 ay süreyle soruşturma yürütemez ve başlamış soruşturmalar ertelenir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy