Tüzel Kişiler ve Yabancı Tüzel Kişilerin Hukuki Statüsü

Tüzel kişiler, başlı başına bağımsız bir varlığa sahip olmak üzere örgütlenen kişi toplulukları ile belirli bir amaca tahsis edilen bağımsız mal topluluklarının kanundaki özel hükümler uyarınca kişilik kazanmasıyla kurulur. Amacı hukuka veya ahlaka aykırı olan kişi ve mal topluluklarının tüzel kişilik kazanması kanunen mümkün değildir.

Tüzel Kişilerin Hak ve Fiil Ehliyeti

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 48. maddesi uyarınca tüzel kişiler; cinsiyet, yaş veya hısımlık gibi yaradılışı gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir. Tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre zorunlu organlarına sahip olmakla fiil ehliyetini elde ederler.

Ticaret şirketlerinde temsile yetkili olanların işletme konusu dışında gerçekleştirdiği hukuki işlemler de kural olarak şirketi bağlar; ancak üçüncü kişinin işlemin işletme konusu dışında olduğunu bildiği veya durumun gereğinden bilebilecek durumda bulunduğu ispat edilirse şirket bu işlemle bağlı tutulmaz.

Tüzel Kişiliğin Kazanılması ve Yerleşim Yeri

Dernekler, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanırlar. Bağımsız mal topluluğu niteliğindeki vakıfların tüzel kişilik kazanması ise yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesi nezdinde tutulan merkezi sicile tescil şartına bağlıdır.

Her tacir, ticari işletmenin açıldığı tarihten itibaren on beş gün içinde işletmesini ve seçtiği ticaret unvanını işletme merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve ilan ettirmekle yükümlüdür. Ticaret şirketleri ticaret siciline tescille tüzel kişilik kazanmakta olup tescilden önce şirket adına gerçekleştirilen işlemlerden ötürü işlemi yapanların şahsen ve müteselsilen sorumlu olacağı kabul edilmektedir.

Tüzel kişinin yerleşim yeri, kuruluş belgesinde aksine bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yerdir.

Organların İradesi, Temsil Yetkisi ve Sorumluluk

Tüzel kişinin iradesi organları aracılığıyla açıklanır. Organlar hukuki işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokarlar; kusurlarından ötürü ayrıca kişisel olarak da sorumludurlar. Temsile veya yönetime yetkili olanların görevlerini yaptıkları sırada işledikleri haksız fiillerden şirket sorumludur; şirketin kusurlu organa rücu hakkı saklıdır. Fiilin görevi yerine getirirken işlenmemiş olması halinde şirket bu fiilden sorumlu tutulamaz.

Anonim şirketlerde temsile yetkili kılınan kişiler, şirketin amacına ve işletme konusuna giren her türlü hukuki işlemi şirket namına yürütebilir ve şirket unvanını kullanabilirler. Yetkililerin işletme konusu haricinde gerçekleştirdikleri muameleler de kural olarak şirketi bağlayıcı niteliktedir. Bununla birlikte, üçüncü şahsın muamelenin işletme konusu haricinde kaldığını bildiği veya somut koşullar gereği bilebilecek vaziyette bulunduğu kanıtlanırsa şirket işlemle bağlı olmaz; esas sözleşmenin yalnızca ilan edilmiş bulunması bu durumun ispatı bakımından tek başına yeterli sayılmaz. Yapılan işlemlerin kanuna, esas sözleşmeye veya genel kurul kararlarına aykırılık taşıması da iyiniyetli üçüncü kişilerin şirkete müracaat etmesini engellemez; kanuna ve esas sözleşmeye aykırı muameleler sebebiyle şirketin rücu hakkı mahfuzdur.

Temsil yetkisinin sınırlandırılması iyiniyetli üçüncü kişilere karşı kural olarak hüküm ifade etmez. Yalnızca temsil yetkisinin sadece merkezin veya bir şubenin işlerine özgülendiğine ya da birlikte kullanılmasına ilişkin tescil ve ilan edilen sınırlamalar üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir. Parasal tutar gibi bu iki hal dışında kalan temsil sınırlandırmaları ticaret siciline tescil edilmiş olsa dahi iyiniyetli üçüncü kişileri bağlamaz.

Anonim şirket yönetim kurulu, temsil yetkisini haiz bulunmayan yönetim kurulu üyelerini veya şirkete hizmet sözleşmesiyle bağlı çalışanları sınırlı yetkili ticari vekil yahut tacir yardımcısı sıfatıyla görevlendirebilir. Görevlendirilecek kişilerin yetki alanı düzenlenecek iç yönergede açıkça gösterilir. Bahse konu iç yönergenin tescil ve ilanı kanunen zorunlu olup iç yönerge ile ticari vekil veya tacir yardımcısı atanamaz. Usulünce yetkilendirilen ticari vekil veya diğer tacir yardımcılarının da ticaret siciline tescil ve ilanı şarttır; bu şahısların şirkete ve üçüncü kişilere verecekleri her çeşit zarardan ötürü yönetim kurulu müteselsil sorumluluk taşır.

Tek pay sahipli anonim şirketlerde, bu pay sahibi ile şirket arasında yapılacak sözleşmelerin geçerliliği yazılı şekilde yapılmış olmasına bağlıdır. Piyasa şartlarına göre günlük, önemsiz ve sıradan işlemlere ilişkin sözleşmeler bu şekil şartından muaftır.

Tüzel kişilerin malvarlığından tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen veya tahsil edilemeyeceği anlaşılan amme alacakları, kanuni temsilcilerin şahsi malvarlıklarından 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsil edilir. Bu kural yabancı şahıs veya kurumların Türkiye'deki mümessilleri hakkında da uygulanır. Tüzel kişiliğin tasfiye haline girmiş veya tasfiye edilmiş olması, kanuni temsilcilerin tasfiyeye giriş tarihinden önceki dönemlere ait amme borcu sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu kapsamda amme borcunu şahsi malvarlığından ödeyen temsilciler ve mümessiller asıl amme borçlusuna rücu hakkına sahiptir.

Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi Halinde Malvarlığının Tasfiyesi

Tüzel kişiliğin son bulması durumunda tasfiye artığı malvarlığının akıbeti, öncelikle mevzuattaki özel kurallara, kuruluş statüsündeki hükümlere veya yetkili organın alacağı karara göre tayin edilir. Bu yönde bir düzenleme yahut organ kararı bulunmadığı takdirde malvarlığı değerleri, tüzel kişinin amacına en yakın kamu kurum ya da kuruluşuna aktarılır ve olanak nispetinde önceki tahsis gayesine uygun biçimde değerlendirilir. Ahlaka veya hukuka aykırı amaç taşıması sebebiyle mahkemece kapatılmasına hükmedilen tüzel kişilerin malvarlığı ise kanun gereği ilgili kamu kuruluşuna devredilir.

Yabancı Tüzel Kişilerin Türkiye'deki Faaliyet Biçimleri

4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu çerçevesinde yabancı yatırımcıların Türkiye'de doğrudan yabancı yatırım yapmaları serbesttir ve yabancı yatırımcılar yerli yatırımcılarla eşit hak, muamele ve performansa tabidir. Yabancı tüzel kişilere uygulanacak yabancı hukuk kuralının Türk kamu düzenine açıkça aykırı olması durumunda 5718 sayılı Kanun gereğince kamu düzeni istisnası uygulanır ve o yabancı hüküm tatbik edilmez.

Yabancı tüzel kişinin ehliyet ve temsil yetkisini gösteren resmi belgelerin Türkiye'de tapu müdürlükleri, bankalar veya noterler nezdinde geçerli sayılabilmesi için 1961 tarihli Lahey Sözleşmesi kapsamında Apostille şerhi taşıması ya da konsolosluk onayından geçmiş olması zorunludur.

Merkezleri Türkiye dışında bulunan ticari işletmelerin Türkiye'deki şubeleri, kendi ülkelerinin ticaret unvanına ilişkin hükümleri saklı kalmak kaydıyla yerli ticari işletmeler gibi tescil olunur. Şube ticaret unvanında merkezin bulunduğu memleketin, merkez unvanının ve şube olunduğunun açıkça gösterilmesi ve yerleşim yeri Türkiye'de olan tam yetkili bir ticari mümessil atanması kanunen mecburidir. Şubeler fatura düzenleyebilir, ticari kâr elde edebilir ve elde edilen kazancı yurt dışındaki merkeze transfer edebilirler. İlk şubenin tescil edilmesinin ardından açılacak sonraki şubeler yerli işletme şubeleri gibi tescil edilir.

Yabancı şirketlerin Türkiye'de irtibat bürosu açmaları yetkili Bakanlığın iznine tabidir ve irtibat bürolarına ilk etapta en fazla üç yıllık izin verilir. İrtibat büroları ticari faaliyette bulunamaz, fatura düzenleyemez ve kâr elde edemezler; bütün operasyonel masraflarının yurt dışındaki merkez tarafından döviz olarak karşılanması mecburidir.

Yabancı Tüzel Kişilerin Taşınmaz Edinimi Rejimi

2644 sayılı Tapu Kanunu'nun 35. maddesi uyarınca, yabancı ülkelerde kendi ulusal kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketleri Türkiye'de ancak Türk Petrol Kanunu, Turizm Teşvik Kanunu ve Endüstri Bölgeleri Kanunu gibi özel kanun hükümleri çerçevesinde taşınmaz ve sınırlı ayni hak edinebilirler. Bu ticaret şirketleri dışındaki yabancı tüzel kişilerin taşınmaz edinmesi ve lehlerine sınırlı ayni hak tesis edilmesi mümkün değildir. Ancak yabancı ticaret şirketleri lehine taşınmaz rehni tesis edilmesinde bu sınırlamalar uygulanmaz.

Yabancı ticaret şirketleri Türkiye'de satın aldıkları yapısız taşınmazlar üzerinde geliştirecekleri projeleri iki yıl içinde ilgili Bakanlığın onayına sunmakla yükümlüdür.

Yabancı yatırımcıların yüzde elli veya daha fazla oranda hissesine sahip olduğu ya da yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunu atama yetkisini elinde bulundurduğu Türkiye'de kurulu şirketlerin taşınmaz mülkiyeti edinimi Tapu Kanunu'nun 36. maddesine tabidir. Bu şirketlerin taşınmaz edinimlerinde tapu tescilinden önce askeri yasak bölgeler, güvenlik bölgeleri ve stratejik alanlar açısından tahkikat yürütülmesi amacıyla Valilik onayı alınması şarttır.

Yabancı Tüzel Kişilerin Yargılamada Teminat Yükümlülüğü

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 48. maddesi uyarınca, Türk mahkemelerinde dava açan, davaya müdahil olarak katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleri ile karşı tarafın muhtemel zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır.

Mahkemeler, dava açan, davaya müdahil olan veya icra takibi yapan yabancı tüzel kişileri karşılıklılık esasına göre teminat gösterme yükümlülüğünden muaf tutar.

Yabancı şirketin Türkiye'deki şubesinin bağımsız bir tüzel kişiliği bulunmadığından, şube üzerinden açılan davalarda davacı teknik olarak yurt dışındaki ana şirkettir. Bu nedenle ana şirketin bulunduğu ülke ile Türkiye arasında karşılıklılık esasına dayalı bir muafiyet bulunmuyorsa mahkeme yabancılık teminatı yatırılmasına karar verir. Buna karşılık yabancı sermayeli olsa dahi Türk hukukuna göre kurularak ticaret siciline tescil edilen şirketler Türk tabiiyetinde sayıldığından dava açarken yabancılık teminatı yatırma yükümlülüğüne tabi değildir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy