Karayolu Taşıma Kanunu Kapsamı ve Taşımacılık Esasları

Karayolu Taşıma Kanunu'nun Amacı ve Kapsam Esasları

4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu; karayolu taşımacılık faaliyetlerinin iktisadi gereklere uygun biçimde yürütülmesini, taşımada güven ve intizamın sağlanmasını hedefler. Kanun bunun yanı sıra taşımacı, acente, taşıma işleri komisyoncusu, nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği gibi hizmetlerin icra şartlarını düzenlemeyi, çalışan personelin nitelik, hak ve sorumluluklarını belirlemeyi ve taşımaların diğer ulaşım sistemleriyle bütünlük içinde verimli işlemesini sağlamayı amaçlar.

Karayolu Taşıma Kanunu kapsamı belirlenirken birtakım taşıma faaliyetleri açık hükümle dışarıda tutulmuştur. Özel otomobiller ve bunlara takılan römorklarla yapılan intikaller ile kamu kurum ve kuruluşları, il özel idareleri, belediyeler, üniversiteler ve iktisadi teşebbüslere ait otomobillerle yürütülen taşımalar kanuna tabi değildir. Ayrıca Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma, Sahil Güvenlik ve Emniyet teşkilatlarına ait motorlu araçlar ve bunların römorkları ile lastik tekerlekli traktörlerin çektiği römorklarla yapılan taşımalar da bu kanuni rejimin dışındadır.

Kanun kapsamındaki istisnaların yanı sıra, uluslararası anlaşmalar ile savaş hâli, olağanüstü hâl ve doğal afet durumlarında uygulanacak hükümler saklı tutulmuştur.

İl sınırları dahilindeki taşımacılık ile yüz kilometreye kadar mesafedeki şehirlerarası taşımaların düzenlenmesi, il ve ilçe trafik komisyonlarıyla koordinasyon sağlanarak ilgili valiliklere bırakılabilir. Benzer biçimde belediye sınırları içerisindeki şehiriçi taşımaların tanzimi de yürürlüğe konulacak yönetmelik esasları çerçevesinde ilgili belediyelere bırakılabilir.

Yetki Belgesi, Taşıt Kartı ve Mesleki Yeterlilik Şartları

Karayolu üzerinde taşımacılık, acentelik ve taşıma işleri komisyonculuğu ile nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği yapılabilmesi için Ulaştırma Bakanlığından yetki belgesi alınması zorunludur.

Taşımacılık, acentelik, taşıma işleri komisyonculuğu, nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği yetki belgesi alabilmek için taşıma işleri işletmecilerinin meslek saygınlık, mali yeterlilik ve mesleki yeterliliğe sahip olması şarttır. Bununla birlikte karayoluyla yük ve yolcu taşımacılığı faaliyetlerinde kullanılan ticari araçlarda çalışan şoförlerin sürücü mesleki yeterlilik belgesi almaları kanuni bir yükümlülüktür.

Taşımacılara yetki belgesinden ayrı olarak, taşımalarda kullanılacak taşıtların niteliğini ve sayısını gösteren taşıt belgesi verilir. Ayrıca taşımacının taşıt belgesinde kayıtlı her bir taşıt için ayrı bir taşıt kartı düzenlenir ve bu kartın taşıtta bulunması zorunludur.

Tehlikeli yük taşıyan taşıtlar ve bu taşıtların bağlı olduğu taşımacılar, taşıyacakları yüklerin özelliğine uygun olduğunu gösteren bilgi ve belgelere dayanmak kaydıyla, genel yetki belgesinden ayrı olarak ilgili mercilerden ayrıca izin almakla yükümlüdür.

Taşıma Hizmetinin Yürütülmesine İlişkin Kurallar ve Acentelik Sınırları

Taşımacılar, kabul edilebilir bir neden olmaksızın veya zorunlu haller dışında taşıma hizmetlerini yapmaktan kaçınamazlar. Taşıma hizmetinden herkesin her zaman yararlanmasını sağlamak yasal bir zorunluluktur. Ayrıca yürütülen taşımacılık faaliyetlerinin diğer taşımacılar veya üçüncü şahıslar tarafından engellenmesi yasaktır.

Taşıma faaliyetlerinde belgelendirme esastır; yolcu taşımaları biletsiz veya taşıma sözleşmesiz, eşya taşımaları ise taşıma senetsiz gerçekleştirilemez. Taşımacı, acentesinin acentelik sıfatıyla yapmış olduğu 4925 sayılı Kanun kapsamındaki faaliyet ve işlemlerden müteselsilen sorumludur.

Taşımanın devamına engel teşkil eden beklenmeyen sebeplerin ortaya çıkması durumunda kademeli bir ifa yükümlülüğü düzenlenmiştir. Bu engellerin belirsiz bir beklemeyi zorunlu kılması veya varış noktasına kadar gerekli zamanın bir katından daha fazla beklemeyi gerektirmesi hâlinde imkân varsa taşımacı başka bir güzergâhı izleyerek taşımayı tamamlamak zorundadır. İmkân bulunmadığı takdirde yolcuyu güzergâh üzerinde dilediği bir yere kadar götürmek ya da yolcu ve eşyayı hareket noktasına geri getirmekle yükümlüdür. Bu gibi hâllerde yolcunun ve eşya sahibinin bütün hakları saklı olup taşımacılar herhangi bir ek ödeme veya benzeri talepte bulunamazlar.

Taşımacıların, şoförlerinin trafik ceza puanı verilerini altı aylık dönemlerle senede en az iki kere Emniyet Genel Müdürlüğünden temin etmesi zorunludur. Ceza puanı yüksek seviyede bulunan sürücülere yönelik olarak eğitim tedbirlerinin ve kurum içi denetim mekanizmalarının işletilmesi kanunen gerekmektedir.

Eşya taşımacılığında gönderen; eşyanın varış noktası, cinsi, miktarı ve nitelikleri ile diğer önemli bilgileri tam ve doğru olarak taşımacıya bildirmekle yükümlüdür. Yanlış ve eksik bildirmelerden doğacak her türlü sorumluluk gönderene aittir. Taşımacı, bir ihbar veya şüphe hâlinde yetkili ve görevlilerin huzurunda eşyayı kontrol ettirebilir.

Acenteler ve taşıma işleri komisyoncuları, bu sıfatla yapmış oldukları faaliyet ve işlemlerden dolayı taşımacı ile müştereken ve müteselsilen sorumludur. Nakliyat ambarı ve kargo işletmeciliği yapanlar ise eşyayı teslim aldığı andan teslim edinceye kadar geçen sürede eşyanın tamamı ve kısmen kaybından, vuku bulacak hasarından, korunması ve taşınmasından, güvenliği ve düzenliliğini sağlamaktan ve çevre kirliliğini önleme ile insan sağlığını koruma kurallarına uymaktan sorumludur.

Acentelik ve taşıma işleri komisyonculuğu belgesine sahip kişilerin, taşımacı yetki belgesi temin etmeden kendi ad ve hesaplarına taşımacılık faaliyeti yürütmesi veya icra ettirmesi yasaktır. Taşıma işleri komisyoncularının kendi adlarına yük taşıtabilmeleri ise bu faaliyetin bir müvekkil hesabına yapılması şartına bağlıdır. Kanun uyarınca yolcu taşımacılığı alanında komisyonculuk yapılmasına izin verilmez.

Fiyat Tarifeleri, Kabotaj Kuralı ve Sınır Geçiş Düzeni

Ücret tarifeleri, başlangıç ve bitiş noktaları arasında gidiş ve dönüşte aynı şekilde düzenlenir ve değişik fiyat tarifesi tatbik edilemez. Yolcu ve eşya taşıma, yükleme, boşaltma, depolama ve aktarma hizmetleri de dâhil olmak üzere ücret tarifelerinin ülke ekonomisi ve kamu yararı aleyhine sonuç vermesi, aşırı ücret uygulanması veya rekabet ortamının bozulması hâlinde ve gerektiğinde taban ve tavan ücretleri Bakanlıkça tespit edilebilir.

Karayolu kabotaj kuralı uyarınca yabancı plakalı taşıtların Türkiye sınırları dâhilindeki iki nokta arasında taşıma yapması kesin olarak yasaktır.

Sınır mülki amirince zorunlu koşullarda tanınacak izin saklı kalmak kaydıyla; mevzuata veya ilgililer arasındaki sözleşmelere aykırı düşecek biçimde yolcu ve yükün sınır kapılarına sevk edilmesi yasaktır. Bahse konu hudut alanlarında aktarma faaliyeti yapılması, eşyanın bekletilip depolanması yahut yolcuların sınır sahasını yaya geçip diğer bir taşıta binmesi mümkün değildir.

Belge Düzeni, İdari Yaptırımlar ve Diğer Mevzuat Hükümleri

4925 sayılı Kanun çerçevesinde verilecek yetki belgeleri ve taşıt kartları ücrete tabidir ve ücreti tahsil edilmeden bu belgeler ilgilisine verilmez. Unvan değişikliği, adres değişikliği ve benzeri nedenlerle süresi bitmeden yenilenen belgelerden ise ücret tahsil edilmez.

Kanun çerçevesinde tahakkuk ettirilen idari para cezalarının tebliğ tarihini izleyen bir ay zarfında ödenmesi gerekmektedir. İdari para cezası tatbik etme yetkisi; Ulaştırma Bakanı tarafından yetkilendirilen personel, trafik polisi ve zabıtası, polisin görev alanı haricinde rütbeli jandarma görevlileri, sınır kapılarında görevli gümrük muhafaza ve muayene memurları ile bunların amirleri ve terminallerde vazifeli belediye zabıtasına tanınmıştır.

4925 sayılı Kanun kapsamında özel bir hüküm sevk edilmemiş hususlarda sırasıyla 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu, 7397 sayılı Sigorta Murakabe Kanunu ve konuya ilişkin diğer mevzuat hükümleri geçerlilik taşır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy