Kişi hürriyeti ve güvenliği, Anayasa'nın 19. maddesinde temel güvenceye bağlanmıştır. Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler; kaçmalarını, delillerin karartılmasını veya değiştirilmesini önlemek amacıyla yahut kanunda öngörülen zorunlu hallerde hâkim kararıyla tutuklanabilir. Yakalanan veya tutuklanan kimse, en yakın mahkemeye gönderilme süresi hariç en geç kırk sekiz saat ve toplu işlenen suçlarda en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılmalıdır. Anılan bu süreler olağanüstü hâl ve savaş hâllerinde uzatılabilir; süreler aşıldığında ise hâkim kararı bulunmaksızın hürriyet kısıtlanamaz.
2709 sayılı TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI m. 19Kaynağı aç
19 – Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine
sahiptir.
Şekil ve şartları kanunda
gösterilen:
Mahkemelerce verilmiş
hürriyeti kısıtlayıcı cezaların ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesi; bir
mahkeme kararının veya kanunda öngörülen bir yükümlülüğün gereği olarak
ilgilinin yakalanması veya tutuklanması; bir küçüğün gözetim altında ıslahı
veya yetkili merci önüne çıkarılması için verilen bir kararın yerine
getirilmesi; toplum için tehlike teşkil eden bir akıl hastası, uyuşturucu madde
veya alkol tutkunu, bir serseri veya hastalık yayabilecek bir kişinin bir
müessesede tedavi, eğitim veya ıslahı için kanunda belirtilen esaslara uygun
olarak alınan tedbirin yerine getirilmesi; usulüne aykırı şekilde ülkeye girmek
isteyen veya giren, ya da hakkında sınır dışı etme yahut geri verme kararı
verilen bir kişinin yakalanması veya tutuklanması; halleri dışında kimse
hürriyetinden yoksun bırakılamaz.
Suçluluğu hakkında
kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmalarını, delillerin yokedilmesini
veya değiştirilmesini önlemek maksadıyla veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu
kılan ve kanunda gösterilen diğer hallerde hakim kararıyla tutuklanabilir.
Hakim kararı olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca
bulunan hallerde yapılabilir; bunun şartlarını kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan
kişilere, yakalama veya tutuklama sebepleri ve haklarındaki iddialar herhalde
yazılı ve bunun hemen mümkün olmaması halinde sözlü olarak derhal, toplu
suçlarda en geç hakim huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir.
(Değişik birinci
cümle: 3/10/2001-4709/4 md.) Yakalanan veya tutuklanan
kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en
geç kırksekiz saat ve toplu olarak işlenen suçlarda en çok dört gün içinde
hâkim önüne çıkarılır. Kimse, bu süreler geçtikten sonra hakim kararı
olmaksızın hürriyetinden yoksun bırakılamaz. Bu süreler olağanüstü hal (…)[14] ve savaş
hallerinde uzatılabilir.
(Değişik fıkra:
3/10/2001-4709/4 md.) Kişinin yakalandığı veya tutuklandığı,
yakınlarına derhal bildirilir.
Tutuklanan kişilerin,
makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya kovuşturma sırasında serbest
bırakılmayı isteme hakları vardır. Serbest bırakılma ilgilinin yargılama
süresince duruşmada hazır bulunmasını veya hükmün yerine getirilmesini sağlamak
için bir güvenceye bağlanabilir.
Her ne sebeple olursa
olsun, hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini
ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı halinde hemen serbest bırakılmasını
sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir.
(Değişik:
3/10/2001-4709/4 md.) Bu esaslar dışında bir işleme tâbi
tutulan kişilerin uğradıkları zarar, tazminat hukukunun genel prensiplerine
göre, Devletçe ödenir.
IV. Özel hayatın
gizliliği ve korunması
A. Özel hayatın
gizliliği
Yakalama veya tutuklama sebepleri ile ilgililere yöneltilen iddialar kişilere herhalde yazılı, bunun hemen mümkün olmaması durumunda sözlü olarak derhal, toplu suçlarda ise en geç hâkim huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir. Ayrıca kişinin yakalandığı veya tutuklandığı durumu yakınlarına derhal iletilir. Tutuklanan kişilerin makul süre içinde yargılanmayı, soruşturma veya kovuşturma evresinde serbest bırakılmayı isteme hakları bulunur. Serbest bırakılma kararı, ilgilinin duruşmada hazır bulunmasını ya da hükmün yerine getirilmesini temin etmek üzere bir güvenceye de bağlanabilir.
Hangi gerekçeyle olursa olsun hürriyeti bağlanan her birey, durumunun gecikmeksizin karara bağlanması ve kısıtlamanın hukuka aykırı olması durumunda derhal tahliyesini sağlamak üzere yetkili yargı yerine başvuruda bulunabilir. Anayasa'da belirtilen bu güvencelere aykırı muamelelere maruz kalan kişilerin gördüğü zararlar ise tazminat hukukunun genel kurallarına göre Devlet tarafından karşılanır.
Ağır Ceza Mahkemesinin Görev Alanına Göre Tutukluluk Süreleri
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 102. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıldır. Bu süre, zorunlu hallerde gerekçeleri gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 102Kaynağı aç
ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir
yıldır. Ancak bu süre, zorunlu hallerde gerekçeleri gösterilerek altı ay daha
uzatılabilir.
(2) Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde, tutukluluk süresi en
çok iki yıldır. Bu süre, zorunlu hallerde, gerekçesi gösterilerek uzatılabilir;
uzatma süresi toplam üç yılı, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap
Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan
suçlar ile 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına
giren suçlarda beş yılı geçemez.[19]
(3) Bu maddede öngörülen uzatma kararları, Cumhuriyet savcısının, şüpheli
veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir.
(4) (Ek:17/10/2019-7188/18 md.) Soruşturma evresinde tutukluluk
süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler bakımından altı ayı,
ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler bakımından ise bir yılı geçemez.
Ancak, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci,
Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu
kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından bu süre en çok
bir yıl altı ay olup, gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.
(5) (Ek:17/10/2019-7188/18 md.) Bu maddede öngörülen tutukluluk
süreleri, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından
yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından ise dörtte üç
oranında uygulanır.
Cumhuriyet savcısının tutuklama kararının geri alınmasını istemesi
Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde tutukluluk süresi en çok iki yıldır. Bu süre, zorunlu hallerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir; uzatma süresi kural olarak toplam üç yılı geçemez.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda uzatma süresi beş yılı geçemez. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 102. maddesinde yer alan tüm bu uzatma kararları; Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir.
Soruşturma Evresinde Azami Tutukluluk Sınırları
İddianame düzenlenmeden önceki soruşturma aşamasında tatbik edilecek azami tutukluluk süreleri mahkemenin görev alanına göre belirlenir. Ağır ceza mahkemesinin yetki alanına girmeyen suçlarda bu evredeki tutukluluk altı ayı geçemezken, ağır ceza mahkemesinin yetkisindeki dosyalarda azami süre bir yıl ile sınırlıdır.
Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde yer alan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından soruşturma evresi tutukluluk süresi en çok bir yıl altı aydır. Kanun, bu suçlarda söz konusu sürenin gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabileceğini düzenler.
Çocuklar Bakımından Azami Tutukluluk Süreleri
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 102. maddesinde düzenlenen tutukluluk süreleri, yaş durumuna göre çocuklar lehine indirimli olarak tatbik edilir. Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından kanundaki tutukluluk süreleri yarı oranında uygulanır. Fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından ise bu süreler dörtte üç oranında tatbik olunur.
Tutukluluk Durumunun Düzenli Olarak İncelenmesi
Soruşturma evresinde şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluk halinin devamının gerekip gerekmeyeceği incelenir. Bu inceleme kendiliğinden yapılmayıp Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 100. maddesi hükümleri göz önünde bulundurularak şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karara bağlanır. Kanunda belirtilen otuz günlük süre içinde şüpheli tarafından da tutukluluk durumunun incelenmesi istenebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 108Kaynağı aç
bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluk
hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda, Cumhuriyet savcısının istemi
üzerine sulh ceza hâkimi tarafından 100 üncü madde hükümleri göz önünde
bulundurularak, şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karar verilir.[21]
(2) Tutukluluk durumunun incelenmesi, yukarıdaki fıkrada öngörülen süre
içinde şüpheli tarafından da istenebilir.
(3) Hâkim veya mahkeme, tutukevinde bulunan sanığın tutukluluk hâlinin
devamının gerekip gerekmeyeceğine her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde
oturumlar arasında ya da birinci fıkrada öngörülen süre içinde de re'sen karar
verir.
ÜÇÜNCÜ
BÖLÜM
Adlî
Kontrol
Adlî kontrol
Kovuşturma evresine geçildiğinde ise hâkim veya mahkeme, tutukevinde bulunan sanığın tutukluluk halinin devamının gerekip gerekmeyeceğine her oturumda veya otuzar günlük süre içinde re'sen karar verir. Duruşmalar arasında tutukluluk durumunun incelenmesi ise otomatik olmayıp ancak koşullar gerektirdiğinde re'sen gerçekleştirilir.
Geçirilen Tutukluluk Sürelerinin Cezadan Mahsubu
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 63. maddesi gereğince, hükmün kesinleşmesine kadar geçen ve şahsi hürriyetin kısıtlanmasıyla neticelenen tüm süreler cezanın infazında hükmolunan hapis cezasından mahsup edilir. Yargılama neticesinde kişi hakkında mahkûmiyet kararı verilmesi halinde, tutuklulukta geçirilen günler mahkeme kararıyla infaz edilecek toplam ceza süresinden düşülür.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 63Kaynağı aç
hürriyeti sınırlama sonucunu doğuran bütün haller nedeniyle geçirilmiş süreler,
hükmolunan hapis cezasından indirilir. Adlî para cezasına hükmedilmesi durumunda,
bir gün beşyüz Türk Lirası sayılmak üzere, bu cezadan indirim yapılır.[22]
DÖRDÜNCÜ
BÖLÜM
Dava
ve Cezanın Düşürülmesi
Sanığın veya hükümlünün ölümü
Soruşturma evresinde azami tutukluluk süresi ne kadardır?
Soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok altı ay, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde ise en çok bir yıldır. Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümündeki suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar ve toplu suçlarda ise bu süre en çok bir yıl altı ay olup gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.
Tutukluluk incelemesi hangi usulle ve ne sıklıkla yapılır?
Soruşturma evresinde tutukluluk en geç otuzar günlük sürelerle Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından şüpheli veya müdafii dinlenerek incelenir; ayrıca şüpheli bu süre içinde inceleme talep edebilir. Kovuşturma evresinde ise hâkim veya mahkeme her oturumda, otuzar günlük süre içinde veya koşullar gerektirdiğinde duruşmalar arasında durumu re'sen inceler.
Tutuklulukta geçen süre mahkûmiyet halinde cezadan düşülür mü?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 63. maddesi gereğince, hüküm kesinleşmeden önce kişisel hürriyetin sınırlanması sonucunu doğuran tutukluluk gibi hallerde geçirilen süreler mahkûmiyet halinde hükmolunan hapis cezasından indirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy