Türkiye’de Yabancı Eşten Boşanma ve Hukuki Esaslar

Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi ve Derdestlik

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 40. maddesi uyarınca Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarına göre tayin edilir. Yabancı unsurlu boşanma uyuşmazlıklarında mahkemenin yetkisi değerlendirilirken eşlerden birinin yerleşim yerinin Türkiye'de bulunup bulunmadığı veya dava öncesinde tarafların son olarak belirli bir süre Türkiye'de birlikte oturup oturmadıkları incelenir. Bu şartların varlığı durumunda dava Türk mahkemelerinde görülebilir. Aynı boşanma uyuşmazlığına ilişkin yabancı bir ülkede açılmış ve devam eden derdest bir dava bulunması hâlinde ise Türkiye'de açılan dava milletlerarası derdestlik itirazı üzerine usulden reddedilebilir.

Boşanmada Uygulanacak Hukuk ve Kamu Düzeni İstisnası

5718 sayılı Kanun'un 14. maddesinin birinci fıkrası uyarınca boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümleri kademeli bağlama kuralına tâbidir. Uyuşmazlığın çözümünde öncelikle eşlerin müşterek millî hukuku, tarafların ayrı vatandaşlıkta bulunması hâlinde müşterek mutad mesken hukuku, bunun da bulunmaması durumunda Türk hukuku uygulanır. Çoklu vatandaşlık hâlinde bağlama kuralı vatandaşlığa dayanıyorsa ve kişinin vatandaşlıklarından biri Türk vatandaşlığı ise Türk hukuku tatbik edilir; Türk vatandaşlığı bulunmuyorsa kişinin hayatıyla daha sıkı ilişkili olduğu devletin hukuku dikkate alınır. Bağlama kuralının işaret ettiği yabancı hukuk kuralının somut uyuşmazlıkta uygulanması Türkiye'nin temel hukuk ilkeleri ve adalet anlayışıyla bağdaşmayarak kamu düzeni bakımından tahammül edilemez sonuçlar doğuruyorsa mahkeme yabancı hukuku uygulamaktan kaçınarak Türk hukukuna başvurabilir.

Yargılama Usulü, Geçici Tedbirler ve Tebligat Güvenceleri

Yabancı unsurlu boşanma davalarında yargılama kuralları mahkemenin kendi usul hukukuna tâbidir. Delillerin mahkemeye sunuluş biçimi, kanuni sürelerin işlemesi ve tebligat işlemleri mahkemenin usul hükümlerine göre belirlenir. Yargılama sürecinde acil koruma ihtiyacına dayanan geçici nafaka, müşterek çocukla geçici kişisel ilişki kurulması ve aile konutu koruması gibi geçici tedbir taleplerinde Türk hukuku esas alınır. Boşanma davasında yabancı eşe usulüne uygun tebligat yapılması savunma hakkının korunması bakımından zorunludur. Adres araştırması, resmî kayıt sorguları, yurt dışı bildirim kanalları ve tercüme süreçleri tüketilmeden tebligatın yapılamadığı sonucuna varılamaz; tüm kanalların tüketilmesi hâlinde sıkı şartlara tâbi olarak son çare niteliğinde ilanen tebligat değerlendirilebilir.

Evliliğin Şekil Geçerliliği ve Nişanlanma Uyuşmazlıkları

Yabancı ülkede kurulan evliliğin şekli geçerliliğinde evliliğin akdedildiği yer hukukunun şekil şartlarına uygunluk ilkesi geçerlidir. İlgili ülkenin yetkili resmî makamları önünde o yerin mevzuatına uygun yapılan evlilikler geçerli kabul edilir. Yabancı uyruklu bir kişiyle nişanlanma ilişkisinden doğan hukuki uyuşmazlıklarda ise tarafların nişanlanma tarihindeki millî hukukları dikkate alınır; tarafların farklı vatandaşlıklara sahip olması durumunda uyuşmazlığın çözümünde Türk hukuku çözümleri uygulanır.

Evlilik Mallarının Tasfiyesi ve Taşınmazların Durumu

Eşler arasındaki evlilik mallarının tasfiyesinde kural olarak tarafların evlenme anındaki ortak millî hukuku, ortak vatandaşlık yoksa evlenme anındaki mutad mesken hukuku, bu da yoksa Türk hukuku uygulanır. Taşınmaz malların tasfiyesinde ise taşınmazın bulunduğu yer hukuku geçerlidir. Bu kapsamda tarafların millî hukuku farklı olsa dahi Türkiye'de bulunan taşınmazlar Türk hukukuna göre tasfiye edilir. Buna karşılık yurt dışında bulunan taşınmaz malların tasfiyesi kural olarak taşınmazın bulunduğu ülkenin yargı yetkisine ve hukuk düzenine tâbi olduğundan bu mallar yönünden Türkiye'de mal rejiminin tasfiyesi davası yürütülemez.

Nafaka, Tazminat ve Velayet Talepleri

Türkiye'de görülen boşanma davalarında yabancı uyruklu eşin maddi veya manevi tazminat talebinde bulunması hâlinde yabancı vatandaşlık tek başına bir ret gerekçesi oluşturmaz. Tazminat incelemesi tarafların kusur dengesi, menfaat ihlali ve iddiaların ispatı çerçevesinde yapılır. 5718 sayılı Kanun'un 14. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca boşanmış eşler arasındaki nafaka talepleri ile ayrılık ve evlenmenin butlanı hâllerindeki nafaka istemleri de kademeli bağlama kuralına tâbidir. Türkiye'deki davada yabancı uyruklu eş lehine yoksulluğa düşme riski, tarafların ekonomik durumu ve dosya şartları değerlendirilerek nafaka takdir edilebilir. Aynı maddenin üçüncü fıkrası uyarınca velâyet ve velâyete ilişkin uyuşmazlıklar da kademeli bağlama kuralı kapsamında çözümlenir. Velayetin yabancı ebeveyne bırakılması hâlinde çocuğun yaşam düzeni bakımından sınır aşan unsurlar doğabilmekle birlikte, diğer ebeveynle kişisel ilişkinin fiilen engellenmesi veya sürdürülemez hâle getirilmesi durumunda velayetin değiştirilmesi gündeme gelebilir.

Yabancı Boşanma Kararlarının İdari Tescili ve Adli Tanınması

5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 27/A maddesi uyarınca yabancı ülke adlî veya idarî makamlarınca verilen boşanma kararları; tarafların birlikte veya taraflardan birinin ölmüş ya da yabancı olması hâlinde Türk vatandaşı tarafın tek başına başvurması, yetkili makamca verilip usulen kesinleşmiş olması ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması şartıyla nüfus kütüğüne tescil edilir. Tescil işlemleri yurt dışında dış temsilcilikler, yurt içinde ise yetkili nüfus müdürlükleri tarafından yönetmelik hükümleri dairesinde yapılır. Şartları taşımadığı gerekçesiyle idari tescil talebi reddedilen kararların Türkiye'de tanınması 5718 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. Bu tanıma veya tescil süreçleri işletilmediği takdirde yabancı mahkeme kararı Türkiye'de kendiliğinden sonuç doğurmaz ve taraflar Türkiye'deki resmî kayıtlarda evli görünmeye devam eder.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy