Türk Ticaret Kanunu Uyarınca Karayolu Eşya Taşıması

Yurtiçi karayolu eşya taşımaları kural olarak 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabidir; uluslararası karayolu eşya taşımalarında ise CMR hükümleri uygulama alanı bulur. Bununla birlikte taraflar, sözleşmeye açık bir hüküm koyarak yurtiçi eşya taşımalarında da CMR hükümlerinin uygulanmasını kararlaştırabilirler.

Taşıma Sözleşmesinin Niteliği ve Tarafların Temel Borçları

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 850. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları uyarınca taşıma işleri ticari işletme faaliyetidir. Taşıyıcı bu sözleşmeyle eşyayı varma yerine götürmeyi ve gönderilene teslim etmeyi üstlenirken; gönderen de buna karşılık kararlaştırılan taşıma ücretini ödemeyi borçlanır.

Sözleşmeden, durumun gereğinden veya ticari teamülden aksi anlaşılmadıkça eşyayı taşıma güvenliğine uygun şekilde yüklemek, istiflemek ve boşaltmak gönderenin yükümlülüğündedir. Gönderen eşyayı süresi içinde yüklemezse veya yükleme yükümlülüğü bulunmadığı hallerde eşyayı hazır bulundurmazsa, taşıyan makul bir süre tanıyarak ihtar çeker. Tanınan süre içinde yükleme yapılmaz veya eşya hazır edilmezse taşıyan sözleşmeyi feshedebilir.

Taşıma ücreti eşyanın teslimi ile muaccel hale gelir. 6102 sayılı Kanun'un 891. maddesinin birinci fıkrası uyarınca taşıyıcı, taşıma sözleşmesinden doğan bütün alacakları için Türk Medenî Kanunu'nun 950 ilâ 953 üncü maddeleri çerçevesinde eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir ve bu hak refakat belgelerini de kapsar. Taşıyıcının hapis hakkı, eşyayı fiilen zilyetliğinde bulundurduğu veya eşya üzerinde konişmento ve taşıma senedi aracılığıyla tasarruf yetkisine sahip olduğu sürece devam eder. Rehnin paraya çevrilmesine ilişkin bildirimin kural olarak gönderilene yöneltilmesi şarttır; ancak gönderilen bulunamazsa ya da eşyayı teslim almaktan kaçınırsa bildirim gönderene yapılır.

Taşıyıcının Sorumluluk Esasları ve Kusur Derecesi

6102 sayılı Kanun'un 875. maddesinin birinci fıkrası uyarınca taşıyıcı, eşyanın taşınmak üzere teslim alınmasından teslim edilmesine kadar geçecek süre içinde meydana gelen zıya, hasar veya teslimdeki gecikmeden doğan zararlardan sorumludur. Taşıyan, kendi adamlarının ve taşımanın yerine getirilmesi için yararlandığı kişilerin görevleri sırasındaki fiil ve ihmallerinden de kendi fiil ve ihmali gibi sorumlu tutulur.

Zararın meydana gelmesine gönderenin veya gönderilenin bir davranışı ya da taşınan eşyanın özel bir ayıbı yol açmışsa, Kanun'un 875. maddesinin ikinci fıkrası gereğince tazminat borcunun doğmasında ve kapsamının tayininde bu etkenlerin derecesi hesaba katılır. Teslimde gecikme yaşanması halinde ise somut bir zarar doğmasa dahi, taşıyıcı her türlü özeni gösterdiğini ispat etmedikçe taşıma ücreti gecikme süresiyle orantılı olarak indirilir.

Sorumluluktan Kurtulma Halleri

6102 sayılı Kanun'un 876. maddesi gereğince zıya, hasar ve teslimdeki gecikme; taşıyıcının en yüksek özeni göstermesine karşın kaçınamayacağı ve sonuçlarını önleyemeyeceği sebeplerden meydana gelmişse taşıyıcı sorumluluktan kurtulur.

Kanun'un 878. maddesinde düzenlenen özel sorumluluktan kurtulma hâllerine göre zıya, hasar veya gecikmenin; sözleşmeye ya da teamüle uygun olarak üstü açık araç kullanılması yahut güverteye yükleme yapılması, gönderenin yetersiz ambalajlaması veya paketleri yetersiz etiketlemesi, eşyanın gönderen ya da gönderilen tarafından yüklenmesi, boşaltılması veya işleme tabi tutulması, eşyanın kırılma, bozulma veya paslanma gibi doğal niteliği, canlı hayvan nakli ya da gümrük mevzuatı hükümlerinin haklı kıldığı hâllere bağlanabilmesi durumunda taşıyıcı sorumluluktan kurtulur. Zararın bu durumlardan birine bağlanmasının muhtemel olduğu hâllerde zıya veya hasarın o sebepten ileri geldiği karine olarak kabul edilir; ancak üstü açık araçla yapılan taşımada olağanüstü bir zıya veya hasar gerçekleşmişse bu karine uygulanmaz.

Tazminatın Hesaplanması ve Sorumluluk Sınırlamaları

Eşyanın tamamen veya kısmen zıyaından doğan tazminat, eşyanın taşınmak üzere teslim alındığı yer ve zamandaki değerine göre belirlenir. Taşıyan, ödenmesi gereken tazminatın yanı sıra zararın saptanması için yapılması zorunlu giderleri karşılamakla yükümlüdür; buna karşılık dolaylı zararlardan sorumlu tutulamaz.

6102 sayılı Kanun'un 882. maddesi uyarınca gönderinin tamamının veya münferit parçalarının zıyaı ya da hasarı hâlinde ödenecek azami tazminat, net olmayan ağırlığın her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkı (SDR) ile sınırlıdır. Taşıyıcının taşıma süresini aşmasından doğan sorumluluğu taşıma ücretinin üç katını geçemez. Eşyanın zıyaı, hasarı veya sürenin aşılmasından ileri gelmeyen ve eşya yahut kişi zararı dışındaki sözleşme ihlallerinde ise sorumluluk tam zıya tazminatının üç katı ile sınırlıdır. Hesaplamada esas alınan Özel Çekme Hakkı, eşyanın teslim tarihindeki veya taraflarca kararlaştırılan tarihteki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilir.

Zarar, taşıyanın veya yardımcı kişilerin kasten veya pervasızca bir davranışla ve böyle bir zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işledikleri fiil veya ihmalden kaynaklanmışsa; taşıyan veya yardımcı kişiler sorumluluktan kurtulma hallerinden ve sorumluluk sınırlamalarından faydalanamaz.

Zıya, Hasar ve Gecikme Bildirim Süreleri

6102 sayılı Kanun'un 889. maddesinin birinci fıkrasına göre eşyadaki zıya veya hasar açıkça görülüyorsa, gönderen veya gönderilen en geç teslim anına kadar bildirimde bulunmadığı takdirde eşyanın sözleşmeye uygun teslim edildiği varsayılır. Bu bildirimde zararın gerekli açıklıkla belirtilmesi ve nitelendirilmesi şarttır. Bildirim teslim sırasında yapılıyorsa, Kanun'un 889. maddesinin beşinci fıkrası gereğince eşyayı fiilen teslim eden kişiye yöneltilmesi yeterlidir.

Zıya veya hasarın açıkça görülmediği durumlarda ise 6102 sayılı Kanun'un 889. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca bildirim süresi teslimden itibaren yedi gündür. Yedi gün içinde bildirim yapılmazsa eşyanın sözleşmeye uygun teslim edildiği karinesi devreye girer.

Gecikmeli teslim hallerinde gönderilen, teslim süresinin aşıldığını teslimden itibaren yirmi bir gün içinde taşıyıcıya bildirmezse Kanun'un 889. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca gecikmeden doğan hakları tamamen sona erer. Eşyanın tesliminden sonra yapılan zıya, hasar ve gecikme bildirimlerinin yazılı olması şarttır. Bildirim telekomünikasyon araçlarıyla da gerçekleştirilebilir; bildirimde bulunanın kimliği anlaşılabiliyorsa imza aranmaz ve sürenin korunması için bildirimin zamanında gönderilmiş olması yeterlidir.

Zamanaşımı ve Rücu Hakları

6102 sayılı Kanun'un 855. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarına göre eşya taşımasından kaynaklanan istem hakları kural olarak bir yılda zamanaşımına uğrar. Zamanaşımı süresi, eşyanın gönderilene teslim edildiği tarihten; eşyanın tamamen zayi olması halinde ise teslim edilmesi gereken tarihten itibaren işlemeye başlar. Taşıyıcının kastından veya pervasızca bir davranışıyla ve bu sonucun doğması ihtimalinin bilinciyle işlenmiş fiil veya ihmalinden kaynaklanan zıya, hasar veya gecikmelerde ise zamanaşımı süresi üç yıldır.

Gönderen veya gönderilen, taşıyıcıya karşı olan haklarını Kanun'un 18. maddesinin üçüncü fıkrasına uygun biçimde bir yıl içinde istemiş olmaları koşuluyla def'i olarak her zaman ileri sürebilirler. Taşımadan doğan rücu haklarında zamanaşımı, rücu alacaklısının zararı ve rücu borçlusunu öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde bildirimde bulunmuş olması kaydıyla; mahkeme kararının kesinleştiği günden, kesinleşmiş mahkeme kararı bulunmayan hallerde ise rücu alacaklısının borcu ifa ettiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Eşya taşımasında zamanaşımı bakımından 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu hükümleri saklıdır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy