Gemilerin Hukuki Niteliği ve Rehin Düzenlemelerinin Dayanağı
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 936 hükmü gereğince, sicile kayıtlı olup olmadıklarına bakılmaksızın bütün gemiler kanunların uygulanmasında taşınır eşya niteliğindedir. Özel bir yasal düzenleme bulunmadıkça gemiler hakkında taşınır eşyaya ilişkin kurallar tatbik edilir. Bununla birlikte, Türk Ticaret Kanunu m. 937 fıkra 1 uyarınca, kanunda İcra ve İflas Kanunu'nun taşınmazlara ilişkin hükümlerine tabi olacağı açıkça bildirilen gemiler hakkında gemilerin taşınır sayılacağına ilişkin kural uygulanmaz. Ayrıca Türk Ticaret Kanunu m. 937 fıkra 2 doğrultusunda; Türk Medeni Kanunu'nun 429 uncu maddesinin birinci fıkrasının (2) numaralı bendi ile 444, 523 ve 635 inci maddelerinin tatbikinde taşınmaz terimi yapı halinde veya tamamlanmış bütün gemileri, tapu sicili terimi ise gemi sicillerini kapsar.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 936Kaynağı aç
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 937Kaynağı aç
Taşınır eşya rehninde kural zilyetliğin devri olmakla birlikte, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 940 bu ilkeye teslimsiz tescil istisnası getirmektedir. Düzenleme uyarınca, alacakların temini için kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde zilyetlik devredilmeksizin taşınır malın kayıtlı bulunduğu sicile tescil edilmek suretiyle rehin kurulabilir. Bu çerçevede gemi sicillerine yapılan kayıtlar rehin hakkının tesisinde kurucu nitelik taşır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 940Kaynağı aç
Gemi İpoteğinin Kurulabileceği Siciller ve Menşe Ülke Hukuku
Gemi ipoteği kural olarak sicile kayıtlı gemiler ile gemi payları üzerinde tesis edilir. İpoteğe konu olabilecek deniz araçları; Milli Gemi Sicili, Türk Uluslararası Gemi Sicili veya Yapı Halindeki Gemilere Özgü Sicil kapsamında kayıt altına alınmış gemilerdir. Henüz inşa halindeki gemiler için tutulan özel sicilde tescilli yapılar üzerinde de kanunen ipotek kurulması mümkündür. İpotek tesisinin kanuni şartlarının oluşmadığı yönündeki iddialar ise öncelikle rehin sözleşmesinin taraflarınca ileri sürülebilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/13604, K. 2017/1492Kaynağı aç
Uluslararası nitelik taşıyan durumlarda 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 22 hükmü tatbik olunur. Bu madde uyarınca deniz taşıma araçları üzerindeki ayni haklar menşe ülke hukukuna tabidir. Deniz araçlarında menşe ülke, ayni hakların tescil edildiği sicil yerini; tescil yeri bulunmadığı takdirde ise bağlama limanını ifade eder.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2019/3780, K. 2021/4666Kaynağı aç
Gemi İpoteğinin Tanımı, Şartları ve Kuruluş Şekli
Türk Ticaret Kanunu m. 1015 çerçevesinde gemi ipoteği, sicile kayıtlı bir gemi veya gemi payı üzerinde tesis edilen ve borcun vadesinde ifa edilmemesi halinde alacaklıya cebri icra yoluyla gemiyi sattırma ve satış bedeli üzerinden alacağını öncelikle tahsil etme yetkisi tanıyan ayni bir haktır. İpotek borçlusu, lehine ipotek tesis edilen geminin malikidir. Ancak gemi malikinin, teminat altına alınan asıl borç ilişkisinin borçlusu olması zorunlu değildir; malik üçüncü bir kişinin borcunu teminat altına almak üzere de kendi gemisi üzerinde ipotek kurabilir.
Gemi ipoteğinin geçerli olarak doğabilmesi için iki zorunlu unsurun bir arada bulunması gerekir: Gemi maliki ile alacaklının ipotek kurulması hususunda anlaşmaları ve bu hakkın gemi siciline tescil edilmesi şarttır. Şekil şartı bakımından Türk Ticaret Kanunu m. 1015 uyarınca sözleşmenin yazılı yapılması ve imzaların noterce onaylanması ya da sözleşmenin gemi sicil müdürlüğünde yapılması geçerlilik şartıdır. Bu şekil kurallarına uyulmadan kurulan rehin sözleşmeleri hüküm doğurmaz.
Türk Ticaret Kanunu m. 1014 hükmü gereğince gemi ipoteği yalnızca doğmuş ve muaccel alacaklar için değil; ileride doğabilecek, şarta bağlı yahut kıymetli evraka bağlanmış alacaklar için de güvence niteliğinde tesis edilebilir.
Gemi İpoteğinin Teminat Kapsamı ve Dereceler Sistemi
Türk Ticaret Kanunu m. 1018 ve Türk Medeni Kanunu'nun ilgili hükümleri doğrultusunda gemi ipoteğinin sağladığı teminat kapsamına; anapara borcu, takip giderleri, gecikme faizi, sözleşme faizi ve sigorta primleri dahil olmak üzere geminin korunması amacıyla sarf edilen zorunlu masraflar girer. Gemi ipoteği, geminin kendisiyle birlikte eklentilerini ve bütünleyici parçalarını da kapsar.
Gemi ipoteğinin derecelendirilmesinde Türk Ticaret Kanunu m. 1017 uyarınca Türk Medeni Kanunu'nun taşınmaz rehnine ilişkin hükümleri uygulanır. Bu doğrultuda Türk Medeni Kanunu'nda benimsenen sabit dereceler sistemi gemi ipoteğinde de geçerlidir. Rehinli alacaklılar tescil edildikleri derece ve sıraya göre satış bedelinden öncelikli pay alırlar.
Gemi Alacaklısı Hakları ve Kanuni Rehin İlişkisi
Sözleşmeye dayalı ipotek hakkının yanı sıra Türk Ticaret Kanunu belirli alacaklılara kanuni rehin hakkı tanımaktadır. Denizde kurtarma ve yardım faaliyetinden kaynaklanan kurtarma ücreti alacağı, alacaklıya gemi alacağı hakkı bahşetmekte ve gemi ile teferruatı üzerinde kanuni rehin hakkı oluşturmaktadır. Türk Ticaret Kanunu m. 1306 uyarınca kurtarma ücretinin kanuni borçlusu geminin malikidir; malik sıfatını taşımayan donatan bu ücretten borçlu sıfatıyla sorumlu tutulamaz.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2020/272, K. 2020/4974Kaynağı aç
Gemiyi muhafaza etmek veya sefere devam edebilmesini temin etmek maksadıyla bir zorunluluğun ortaya çıkması ve borcun bu ihtiyaçla sınırlı olarak meydana gelmesi durumunda, gemi kaptanının yaptığı kredi muameleleri geçerli kabul edilir. Kaptanın bu yetkisi dahilinde yaptığı işlemler alacaklı tarafa gemi alacağı hakkı ile birlikte kanuni rehin hakkı kazandırır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2017/868, K. 2018/6430Kaynağı aç
Gemi adamlarının ücret alacakları da kanunen gemi alacağı niteliği taşır. Bununla birlikte, açılan bir davada gemi üzerinde rehin hakkı tesisi talebi yer almadığı müddetçe ücret alacağının mevcudiyeti, Türk Ticaret Kanunu'nun deniz ticaretine ilişkin hükümlerinin uygulanmasını gerektirmez.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/14874, K. 2018/5012Kaynağı aç
Cebri İcra ve Paraya Çevirme Usulleri
Borcun vadesinde ifa edilmemesi halinde alacaklı, Türk Ticaret Kanunu m. 1381 uyarınca geminin haczi ve satışı için ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takip başlatabilir. Takip neticesinde yapılacak haciz, muhafaza, paraya çevirme ve cebri satış işlemleri Türk Ticaret Kanunu m. 1382 ilâ 1397 arasındaki hükümlere tabidir. İcra ve İflas Kanunu m. 153/a fıkra 2 gereğince, ipoteğin paraya çevrilmesine ilişkin yasal hükümler gemi ipoteklerinin paraya çevrilmesinde de uygulanır. Bu hükümlerde geçen taşınmaz terimi sicile kayıtlı gemileri, tapu sicili terimi gemi sicilini ve ipotek terimi gemi ipoteğini ifade eder. Takiplerde, geminin ihtiyaten haczedildiği veya sicile kayıtlı bulunduğu yer icra dairesi yetkilidir.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2022/3955, K. 2022/11400Kaynağı aç
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 153/aKaynağı aç
Gemi ipoteğinin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapılabilmesi, Türk Ticaret Kanunu m. 1015 çerçevesinde geçerli şekilde kurulmuş ve gemi siciline tescil edilmiş bir ipoteğin varlığına bağlıdır. Sicile tescil veya şerh edilmemiş yabancı sözleşmelerle bu yolla takip yapılması mümkün değildir.
Tescil edilmemiş kanuni rehin hakkı veren gemi alacakları ile genel hükümlere dayalı hapis haklarında ise takip yolu farklıdır. Bu haklar gemi siciline tescil edilmediğinden alacaklı ipotek akit tablosu sunamaz. Bu sebeple İcra ve İflas Kanunu m. 153/a fıkra 1 uyarınca, bayrağına ve sicile kayıtlı olup olmadığına bakılmaksızın gemi üzerindeki hapis hakkı ile gemi alacağının sağladığı rehin hakkı, taşınır rehninin paraya çevrilmesi hükümlerine göre takip edilir. Taşınır rehninin paraya çevrilmesi takibine vaki itirazın iptali davasında, icra dairesinde tereddüt meydana getirmeyecek şekilde kanuni rehin hakkı kapsamındaki tutar üzerinden takibin devamına karar verilmelidir.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2013/11744, K. 2013/18378Kaynağı aç
Tersanecinin sicile kayıtlı olmayan bir gemiye tamir hizmeti sunması halinde doğan hapis hakkı, zilyetlik sürdüğü müddetçe devam eder. Alacaklı İcra ve İflas Kanunu m. 270 ve 271 uyarınca defter tutma yoluna başvurup ardından İcra ve İflas Kanunu m. 145 uyarınca taşınır rehninin paraya çevrilmesi takibi gerçekleştirebilir. Gemiler üzerindeki rehin haklarının paraya çevrilmesinde İcra ve İflas Kanunu m. 153/a fıkra 3 uyarınca satış isteme süresi bütün gemiler için üç aydır ve sıra cetveli Türk Ticaret Kanunu m. 1389 ilâ 1397 hükümlerine göre düzenlenir.
Geminin Sicilden Terkini ve Rehinli Alacaklının Hakları
Geminin tamir kabul etmez hale gelmesi, kurtarılamayacak surette batması yahut yurt dışında cebri icra vasıtasıyla yabancıya satılarak veya başka bir şekilde Türk Bayrağı çekme hakkını kaybetmesi hallerinde talep üzerine gemi sicilden terkin olunur.
Gemi Türk Bayrağı çekme hakkını yitirmiş olsa dahi, ipotekli alacaklıların ve gemi sicil kayıtlarına göre ipotek üzerinde hak sahibi bulunan üçüncü kişilerin muvafakati sağlanmadan ve kanuni usul kurallarına uyulmadan geminin gemi sicilinden kaydının silinmesi mümkün değildir.
Gemi ipoteği sözleşmesi hangi şekil şartına bağlıdır?
Gemi ipoteği sözleşmesinin geçerli olması için yazılı şekilde yapılması ve imzaların noterce onaylanması ya da sözleşmenin gemi sicil müdürlüğünde düzenlenmesi şarttır.
Henüz inşa halindeki gemilerde ipotek kurulabilir mi?
Evet, Yapı Halindeki Gemilere Özgü Sicil'e tescil edilmiş yapılar ve inşa halindeki gemiler üzerinde Türk Ticaret Kanunu uyarınca ipotek tesis edilebilir.
Gemi alacaklısı hakkından doğan rehin için hangi takip yolu izlenir?
Gemi alacağından doğan kanuni rehin hakları sicile tescil edilmediğinden İcra ve İflas Kanunu m. 153/a gereğince taşınır rehninin paraya çevrilmesi yoluyla takip yürütülür.
Rehinli gemilerde satış isteme süresi ne kadardır?
İcra ve İflas Kanunu m. 153/a fıkra 3 uyarınca gemiler üzerindeki rehinlerin paraya çevrilmesinde satış isteme süresi bayrağına ve siciline bakılmaksızın bütün gemiler için üç aydır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

