Üzerinde gemi ipoteği bulunan bir yatın satışı hukuken yasak değildir. Buna karşın gemi ipoteği satış işlemiyle kendiliğinden sona ermez; gerekli hukuki tedbirler alınmadığı takdirde alıcı tekneyi mevcut ipotek yüküyle devralma riskiyle karşı karşıya kalır.
Türk Ticaret Kanunu m. 1014 uyarınca gemi ipoteği, alacaklıya alacağını geminin satış bedelinden tahsil etme yetkisi tanıyan ayni bir haktır. Bu nedenle devralınan yat üzerindeki ipotek varlığını sürdürdükçe, alacaklının gemiyi paraya çevirme tehdidi devam eder.
Yatın Tescil Edildiği Kütük ve Uygulanacak Hukuki Rejim
Sicile kayıtlı gemilerde sözleşmeye dayalı rehin hakkı gemi ipoteği yoluyla sağlanır. Türk Ticaret Kanunu düzenlemelerine göre gemi ipoteği, yat maliki ile alacaklının anlaşmasına ek olarak gemi siciline tescil edilmesiyle kurulur.
Türk Ticaret Kanunu m. 996, gemilere ilişkin mülkiyet ve sınırlı ayni hak hükümlerinin kural olarak yalnızca Türk Gemi Siciline kayıtlı gemiler hakkında uygulanacağını öngörür. Yatın hangi sicile veya kütüğe kayıtlı olduğu bu sebeple uygulanacak kuralların belirlenmesinde esastır.
Türk Ticaret Kanunu m. 997 uyarınca, Türk Gemi Siciline kayıtlı olmayan Türk gemileri üzerindeki mülkiyet ve sınırlı ayni haklar Türk Medeni Kanunu'nun taşınırlara ilişkin hükümlerine tabidir. Ayrıca bu nitelikteki gemilerin veya paylarının devri esnasında taraflardan her biri resmî veya imzası noter onaylı bir senet düzenlenmesini talep edebilir.
Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği gereğince, 18 groston altındaki ticari gemiler ile özel kullanıma mahsus gemi, deniz ve iç su araçlarının bağlama kütüğüne kaydı zorunludur. Menkul rehni, ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve haciz kararları da bağlama kütüğüne işlenir.
Gemi Sicilinin Aleniyeti ve Sicil Karinesinin Hukuki Sonuçları
Türk Ticaret Kanunu m. 973 uyarınca gemi sicili alenidir ve herkes sicil kayıtlarını inceleyebilir. Kanunun 974. maddesi gereğince de sicilde malik olarak kayıtlı bulunan kişi malik, lehine gemi ipoteği veya ipotek üzerinde hak tescil edilmiş olan kişi ise o hakkın sahibi kabul edilir.
Gemi İpoteğinin Sona Ermesi ve Sicilden Terkin Şartları
Gemi ipoteği borcun ödenmiş olmasıyla kendiliğinden sona ermez. İpoteğin düşmesi için kaldırma veya feragat iradesinin bulunması ve bununla birlikte sicilden silinme işleminin yapılması zorunludur.
Türk Ticaret Kanunu m. 1049 uyarınca, ipotekli alacaklı ile gemi malikinin ipoteğin kaldırılması hususunda kanunun öngördüğü biçimde anlaşmaları ve ipotek kaydının gemi sicilinden silinmesiyle ipotek sona erer. Kanunun 1050. maddesine göre de ipotek, alacaklının feragati ve sicilden kaydın silinmesiyle düşer; alacaklının vazgeçme beyanının imzası noterce onaylı bir senetle ya da sicil müdürlüğünde yapılması şarttır.
Mülkiyet Devir Sözleşmelerinde Şekil Şartları ve Takyidat Denetimi
Gemi Sicil Yönetmeliği m. 31 uyarınca, gemi siciline kayıtlı bir geminin mülkiyet devrine dair anlaşmaların yazılı yapılması ve imzaların noterce onaylanması ya da devrin sicil müdürlüğü yetkilileri huzurunda yapılması zorunludur. İşlem noterde yürütülüyorsa devir anlaşmasının tarihiyle aynı tarihli sicil kayıt örneğinin notere ibraz edilmesi şarttır.
Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği m. 14 uyarınca, kütüğe kayıtlı araçların mülkiyet nakli başkanlıklar nezdinde veya noterde yapılmak zorundadır; bu mercilerin haricinde yürütülen devirler geçersizdir. Noterlik işlemiyle yapılacak devirde satıcının takyidat durumunu içeren ve devir günüyle aynı tarihi taşıyan bağlama kaydı örneğini sunması, alıcının da bahse konu kayıt örneğini gördüğünü işlem belgesinde beyan etmesi şarttır.
İşlem Başvuruları ve Yabancılık Unsurunda Uygulanacak Hukuk
Milli gemi sicilindeki satış ve devir başvuruları Umurbey/Denizcilik Portalı üzerinden yürütülerek yatın kayıtlı olduğu sicil müdürlüğünde tamamlanır. Bağlama kütüğündeki satış işlemlerinde ise başvurular Umurbey Vatandaş Portalı üzerinden evrak yükleme ve randevu süreci işletilerek yürütülür.
Yabancılık unsuru taşıyan durumlarda 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 22 uygulanır. Buna göre deniz taşıma araçları üzerindeki ayni haklar menşe ülke hukukuna tabidir; menşe ülke ise ayni hakların tescil edildiği sicil yeri, sicil bulunmadığı takdirde bağlama limanıdır.
İpotekli yat devralındığında mevcut ipotek kaydı kendiliğinden silinir mi?
Hayır, gemi ipoteği satış işlemiyle veya borcun ödenmesiyle kendiliğinden sona ermez; ipoteğin kalkması için alacaklının feragati veya tarafların anlaşmasıyla birlikte sicilden silinme işlemi yapılması şarttır.
Gemi siciline kayıtlı bir yatın noterden devrinde hangi belge zorunludur?
Gemi Sicil Yönetmeliği m. 31 gereğince, noter huzurunda yapılacak devir anlaşmasında devir anlaşmasının tarihiyle aynı tarihli sicil kayıt örneğinin notere ibraz edilmesi zorunludur.
Bağlama kütüğüne kayıtlı teknelerin noter satışında takyidat beyanı zorunlu mudur?
Evet, devredenin satış tarihiyle aynı tarihli bağlama kaydı örneğini notere sunması ve devralanın bu kayıt örneğini gördüğüne ilişkin beyanının devir belgesinde yer alması zorunludur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy