Türk Ceza Kanununa Göre Önödemeye Tabi Suçlar ve Şartları

Önödeme Kurumu ve Genel Uygulama Alanı

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesi uyarınca önödeme; uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç tutulmak üzere, yaptırımı yalnızca adli para cezasını gerektiren yahut kanun maddesinde öngörülen hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçlar ile kanunun özel olarak belirttiği hallerde tatbik edilen bir muhakeme kurumudur. Kanunda belirlenen yasal koşulların varlığı durumunda şüpheli veya sanığa önödeme önerisinde bulunulması kanuni bir zorunluluk niteliği taşımakta olup Cumhuriyet savcısı veya mahkemenin bu hususta takdir yetkisi bulunmamaktadır.

Fiilin yaptırımı sadece adli para cezasını gerektirse veya kanun maddesindeki hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmasa dahi, suç uzlaşma kapsamı içerisinde kalıyorsa faile önödeme önerisi yapılamaz.

Türk Ceza Kanunu Kapsamındaki Önödemeye Tabi Suç Tipleri

5237 sayılı Kanun'da yaptırımının üst sınırı altı ayı aşmayan birtakım fiiller önödeme sınırları dahilindedir. Belli bir hakkın kullanılması amacıyla yetkili makamlara sunulan dilekçenin hukuki gerekçe bulunmaksızın kabul edilmemesi suçu altı aya kadar hapis cezası öngördüğünden Türk Ceza Kanunu'nun 121. maddesi uyarınca önödeme kapsamına girer. Otomatlar aracılığıyla sunulan ve bedelli olan bir hizmetten ödeme yapmaksızın faydalanma eylemi ise Türk Ceza Kanunu'nun 163. maddesinin 1. fıkrasında iki aydan altı aya kadar hapis veya adli para cezası şeklinde yaptırıma bağlandığından önödeme alanı içindedir.

Hukuki münasebetle zilyetliği elde edilen bir eşyanın suç yoluyla edinildiğinin sonradan öğrenilmesine rağmen adli makamlara süresinde bildirilmemesi eylemi Türk Ceza Kanunu'nun 166. maddesi çerçevesinde altı aya kadar hapis veya adli para cezası yaptırımı taşıdığından önödemeye elverişlidir. Akıl hastası üzerindeki bakım ve denetim sorumluluğunun ihmali Türk Ceza Kanunu'nun 175. maddesinde, idaresi altındaki tehlike yaratabilecek hayvanın kontrolsüz bırakılması fiili ise Türk Ceza Kanunu'nun 177. maddesinde altı aya kadar hapis veya adli para cezası yaptırımına tabi kılındığından önödeme usulü uygulanır.

İş veya eşyadan kaynaklanabilecek tehlikeleri önleyici kanuni işaret ve engelleri koymama ya da yerlerini değiştirme fiili, Türk Ceza Kanunu'nun 178. maddesinde iki aydan altı aya kadar hapis veya adli para cezası yaptırımına bağlanmıştır. Genel güvenliğin taksirle tehlikeye sokulması suçu ise Türk Ceza Kanunu'nun 171. maddesinde üç aydan bir yıla kadar hapis cezası içermesine karşın, Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinin 6. fıkrasının (a) bendi uyarınca miktar şartına bakılmaksızın önödemeye tabi kılınmıştır.

Özel Kanunlardaki ve Katalog Kapsamındaki Suçlar

Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinin 6. fıkrasında ceza miktarı gözetilmeksizin önödemeye tabi katalog suçlar sıralanmıştır. Bu doğrultuda yardım veya bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi, kamu görevlisine hakaret hali hariç olmak üzere hakaret, genel güvenliğin taksirle tehlikeye sokulması, çevrenin taksirle kirletilmesi, özel işaret ve kıyafetleri usulsüz kullanma ile suçu bildirmeme suçları önödeme hükümlerine tabi tutulmuştur.

Katalog suç düzenlemeleri özel kanun hükümleriyle de genişletilmiştir. Bu kapsamda 6831 sayılı Orman Kanunu'nun 108. maddesinin 1. fıkrasında tanımlanan suç, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 74. maddesinin 2. fıkrasının birinci cümlesinde yazılı fiil ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 32. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendinde yer alan suç tipi önödeme teklifine tabidir.

Önödeme Miktarının Tespiti ve Seçimlik Cezalar

Ödenecek meblağ tespit edilirken adli para cezası maktu ise bu miktar, maktu değilse kanunda yer alan alt sınır üzerinden hesaplama yürütülür. Hapis cezası ile birlikte adli para cezasının kümülatif olarak düzenlendiği suç tiplerinde hapis cezası için belirlenen tutar ile adli para cezasının kanuni alt sınırının toplamı esas alınır.

Kanun maddesinde yukarı sınırı altı ayı aşmayan hapis cezası veya adlî para cezasından yalnız birinin seçimlik olarak uygulanabileceğinin öngörüldüğü hallerde ödenmesi gereken miktar, Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinin 4. fıkrası uyarınca adlî para cezası esas alınarak belirlenir; adli para cezası maktu ise bu miktar, maktu değilse kanundaki alt sınır dikkate alınır.

Önödeme Süreci, Taksitlendirme ve Tebliğ Hataları

Hesaplanan önödeme tutarının soruşturma giderleriyle birlikte tebliğ edilmesinden itibaren on gün içerisinde ödenmesi halinde fail hakkında kamu davası açılmaz. Şüphelinin aynı on günlük süre içinde talepte bulunması şartıyla Cumhuriyet savcısı tarafından miktarın birer ay ara ile üç eşit taksit halinde ödenmesine karar verilebilir. Taksitlerin süresinde ödenmemesi durumunda önödeme işlemi hükümsüz kalır ve soruşturma işlemlerine devam edilir.

Soruşturma aşamasında önödeme işlemi yapılmaksızın dava açılması, işin özel kanun hükümleri gereğince mahkemeye intikal etmesi veya fiilin nitelik değiştirerek önödemeye tabi bir suça dönüşmesi hallerinde hâkim tarafından bildirim yapılarak yargılama giderleriyle birlikte ödeme imkanı tanınır ve ödeme yapıldığında kamu davası düşer. Önödeme ihtaratının hesap hatası barındırması veya usulüne uygun şekilde tebliğ edilmemiş olması ihtaratı geçersiz kıldığından, kovuşturma aşamasında mahkemece yasal şartlara uygun yeni bir önödeme ihtarı çıkarılması zorunludur.

Beş Yıllık Süre, Özel Kayıt Düzeni ve Şahsi Haklar

Taksirli suçlar hariç olmak üzere, önödemeye bağlı kovuşturmaya yer olmadığı veya düşme kararının verildiği tarihten itibaren beş yıl içinde önödemeye tabi bir suç işleyen faile önerilecek önödeme tutarı kanun gereği yarı oranında artırılır. Buna karşılık Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesinin 6. fıkrasında yer alan özel katalog suçların beş yıl içinde tekrar işlenmesi durumunda fail hakkında aynı suçtan ötürü yeniden önödeme hükümleri uygulanamaz.

Önödeme neticesinde davanın açılmaması veya ortadan kaldırılması kararı verilmesi; kişisel hakkın istenmesine, suç konusu eşyanın iadesine ve müsadere tedbirlerinin uygulanmasına engel oluşturmaz. Ödeme üzerine verilen kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine ilişkin kararlar genel adli sicil kaydına işlenmez; yalnızca bu amaca mahsus sisteme kaydedilir ve sadece bir soruşturma veya kovuşturma çerçevesinde talep edilmesi halinde kullanılabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy