Türk Ceza Hukukunda Temel İlkeler: TCK ve CMK Çerçevesi

Kanunilik İlkesi: Suç ve Ceza Ancak Kanunla Konulur

Türk ceza hukukunun temelinde kanunilik ilkesi yer alır. TCK m. 2/1 uyarınca kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz; kanunda yazılı cezalardan ve güvenlik tedbirlerinden başka bir yaptırıma da hükmolunamaz.

Kanunilik ilkesi idarenin düzenleyici işlemlerini de kapsar; TCK m. 2/2 uyarınca bu tür işlemlerle suç ve ceza konulamaz.

Aynı maddenin üçüncü fıkrası kıyas yasağını düzenlemektedir: suç ve ceza içeren hükümlerin uygulanmasında kıyas yapılamaz; bu hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz (TCK m. 2/3).

Zaman Bakımından Uygulama ve Lehe Kanun İlkesi

TCK m. 7/1'e göre işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. Bu kural geriye dönük olarak da işler: işlendikten sonra yürürlüğe giren kanuna göre suç sayılmayan bir fiil nedeniyle de kimse cezalandırılamaz ve hakkında güvenlik tedbiri uygulanamaz. Böyle bir ceza veya güvenlik tedbiri hükmolunmuşsa infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar.

Suçun işlendiği zamanki kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunun hükümleri farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz edilir (TCK m. 7/2).

İnfaz rejimine ilişkin hükümler, hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç, derhal uygulanır (TCK m. 7/3).

Geçici veya süreli kanunlar, yürürlükte bulundukları süre içinde işlenmiş suçlar hakkında uygulanmaya devam eder (TCK m. 7/4).

Yer Bakımından Uygulama: Türkiye'de İşlenmiş Sayılan Suçlar

Türkiye'de işlenen suçlar hakkında Türk ceza kanunları uygulanır. TCK m. 8/1'e göre fiilin kısmen ya da tamamen Türkiye'de işlenmesi veya neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi suçun burada işlenmiş sayılması için yeterlidir.

TCK m. 8/2, Türkiye'de işlenmiş sayılacak fiil kategorilerini somutlaştırmaktadır: Türk kara ve hava sahaları ile karasularında; açık denizde ve bunun üzerindeki hava sahasında Türk deniz ve hava araçlarında ya da bu araçlarla; Türk deniz ve hava savaş araçlarında veya bu araçlarla; Türkiye'nin kıta sahanlığında veya münhasır ekonomik bölgesinde tesis edilmiş sabit platformlarda ya da bunlara karşı işlenen suçlar bu kapsama girer.

Suça Teşebbüs: Koşullar ve Ceza İndirimi

TCK m. 35/1 uyarınca kişi, işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamasına karşın elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa teşebbüsten sorumlu tutulur.

Teşebbüs halinde uygulanacak ceza, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre belirlenir. TCK m. 35/2'ye göre ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda on dört yıldan yirmi bir yıla kadar, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda on yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer hallerde ise verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Hak Yoksunlukları: TCK m. 53 Çerçevesi

TCK m. 53/2 uyarınca kişi, mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar aynı maddenin birinci fıkrasında sayılan hakları kullanamaz.

Cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiriyle infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlü bakımından kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından m. 53/1-2 hükümleri uygulanmaz. Ayrıca bu kişi hakkında m. 53/1'in (e) bendindeki hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir (TCK m. 53/3).

Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş kişiler ile fiili işlediği sırada henüz on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında m. 53/1 uygulanmaz (TCK m. 53/4).

Birinci fıkrada sayılan haklardan birini kötüye kullanmak suretiyle işlenen suçlarda hapis cezasına mahkûmiyet söz konusuysa, mahkeme ayrıca ve cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hak veya yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verir (TCK m. 53/5). Yalnızca adli para cezasına mahkûmiyet halinde ise hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar yasaklama uygulanır; yasaklama hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer, ancak ilgili süre adli para cezasının tamamen infazından itibaren işlemeye başlar.

Belirli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet halinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Bu yasak ve geri alma, hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer; süre cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar (TCK m. 53/6).

Yargıtay Bozması Sonrası Yargılama: CMK m. 307

Yargıtay'ın bozma kararı üzerine davaya yeniden bakacak bölge adliye veya ilk derece mahkemesi, ilgililere bozmaya karşı diyeceklerini sorar (CMK m. 307/1). Sanık, müdafii, katılan ve vekiline davetiye tebliğ edilememesi ya da duruşmaya gelmemeleri nedeniyle bozmaya karşı beyanları alınamamışsa, duruşmaya devam edilerek dava yokluklarında bitirilebilir; ancak sanık hakkında verilecek ceza bozmaya konu olan cezadan daha ağırsa sanığın her hâlde dinlenmesi zorunludur (CMK m. 307/2).

Yargıtay bozma kararına uyulması hâlinde ilk derece mahkemesince verilen karara karşı, istinaf veya temyiz sınırlarına bakılmaksızın yalnızca temyiz yoluna başvurulabilir (CMK m. 307/3).

Bölge adliye veya ilk derece mahkemesinin Yargıtay bozma kararına direnme hakkı vardır. Daire direnme kararını inceler; direnmeyi yerinde görürse kararını düzeltir, yerinde görmezse dosyayı Yargıtay Ceza Genel Kuruluna gönderir. Genel Kurulca verilen kararlara karşı ise direnilemez (CMK m. 307/4).

Hüküm yalnızca sanık tarafından ya da onun lehine Cumhuriyet savcısı veya CMK m. 262'de belirtilen kişilerce temyiz edilmişse, yeniden verilen hüküm önceki hükümle belirlenmiş cezadan daha ağır olamaz (CMK m. 307/5). Bu kural yalnızca sanık lehine temyiz söz konusu olduğunda uygulanır.

Yargılama Giderlerinin Dağılımı

Birden çok suçtan kovuşturulan ve bir kısmından mahkûm olan kişi, beraat ettiği suçların duruşmasının gerektirdiği giderlerden sorumlu tutulamaz (CMK m. 326/1). İştirak hâlinde işlenen suçlarda ise mahkûm edilenlere yargılama giderleri, her birinin sebebiyet verdiği miktara göre ayrı ayrı yüklenir (CMK m. 326/2).

Taşıt Suçlarında Yer Yönünden Yetki

CMK m. 15, Türk bayrağını taşıma yetkisine sahip bir gemide suç işlendiğinde ve gemi o sırada Türkiye dışındaysa, yetkili mahkemenin geminin ilk uğradığı Türk limanında ya da bağlama limanında bulunan mahkeme olduğunu düzenlemektedir (CMK m. 15/1). Türk bayrağını taşıma hakkına sahip hava taşıtları ve demiryolu taşıtları bakımından da aynı kural geçerlidir (CMK m. 15/2).

Ülke içinde deniz, hava veya demiryolu taşıtlarında ya da bu taşıtlarla işlenen suçlarda, taşıtın ilk ulaştığı yer mahkemesi de yetkilidir (CMK m. 15/3).

Yabancı bayraklı bir geminin Türk karasularının dışında çevreyi kirletmesi durumunda, suçun işlendiği yere en yakın veya geminin Türkiye'de ilk uğradığı limanın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Bu kural yalnızca yabancı bayraklı gemilere ve çevreyi kirletme suçuna özgüdür (CMK m. 15/4).

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy