Bir tarafın profesyonel satıcı, diğer tarafın ise kişisel ihtiyacı için mal alan tüketici olduğu hukuki ilişkilerde düzenlenen senetler tüketici senedi niteliğindedir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 4 uyarınca tüketici işlemleri kapsamında kıymetli evrak düzenlenecekse bunun mutlaka nama yazılı olması zorunludur. Bu şekil şartına aykırı tanzim edilen senetler tüketici yönünden geçersiz kabul edilir. Senedin iptali ve geçersizliğinin tespiti taleplerinde yapılan inceleme sonucunda mahkeme senedin tümden iptaline karar verebileceği gibi senedin geçerli olduğuna da hükmedebilir. Yalnızca sözleşmeden veya işlemden duyulan pişmanlık ise imzalanan senedin iptali için tek başına yeterli bir gerekçe oluşturmaz.
Tüketici Senetlerinde Şekil Şartları ve Geçersizlik
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 4/5 gereğince, tüketicinin yapmış olduğu işlemler nedeniyle kıymetli evrak niteliğinde sadece nama yazılı ve her bir taksit ödemesi için ayrı ayrı olacak şekilde senet düzenlenebilir. Bu fıkra hükümlerine aykırı olarak düzenlenen senetler tüketici yönünden geçersizdir. Dolayısıyla taksitli tüketici işlemlerinde her taksit için ayrı bir senet tanzim edilmesi yasal bir gerekliliktir; bu kurala uyulmaması durumunda senetler tüketici yönünden geçersiz sayılır. Ayrıca senedin üzerinde açıkça tüketici senedi ibaresinin yer alması zorunlu değildir; senedin bir tüketici işleminden kaynaklandığının ispatlanması halinde, nama yazılı düzenlenmemiş senetler tüketici yönünden geçersiz kabul edilir.
6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
Nama Yazılı Senedin Devri ve İyiniyet İddiası
Tüketici işlemlerinde düzenlenen nama yazılı senetler alacağın temliki hükümlerine göre devredilebilir. Bu devir çerçevesinde tüketici, asıl satıcıya karşı ileri sürebileceği itirazları senedi devralan yeni kişiye karşı da ileri sürebilme hakkına sahiptir. Senedin tüketici senedi olduğunun anlaşılması halinde ise senedi devralan kişinin iyiniyetli olduğunu ileri süremeyeceği kabul edilmektedir. Yargıtay'ın bu konudaki yerleşik içtihatları, senedi devralan kurumların profesyonel olduğunu ve devraldıkları senedin tüketici senedi olup olmadığını kontrol etmeleri gerektiğini vurgulamaktadır.
Senedin İptali Davasında İleri Sürülebilecek Gerekçeler
Senedin ziyaa uğraması yani kaybolması ya da çalınması, sahtecilik, imza itirazı ve senedin tehdit veya cebir gibi zorlayıcı sebeplerle imzalatılması senedin iptali talebinde başlıca dayanakları oluşturur. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 776/1 uyarınca bono ya da emre yazılı senette bulunması zorunlu unsurlar; senet kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, kime ödeneceğinin adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzasıdır. Bu zorunlu unsurlardan birinin eksik olması ya da senet üzerinde tahrifat yapılması senedin geçerliliğini etkileyebilir. Boş senede sonradan yüksek miktarlar yazılması açığa imzanın kötüye kullanılması durumunu doğurur; bu halde hem ceza hem de hukuk davası yolu işletilebilir, ancak boş senede imza atan tarafın bu durumu yazılı delille ispat etmesi aranır.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 776Kaynağı aç
Borcun Ödenmesi ve Temel İlişkiden Doğan İtirazlar
Tüketici senedine konu borç tamamen sona erdiğinde alacaklı senedi iade etmekle yükümlüdür. Borcun sona ermesine rağmen alacaklı tarafından geri verilmeyen senetlerin yeniden takibe konulmasını önlemek amacıyla menfi tespit, alacaklılık ilişkisinin sona erdiğinin tespiti veya senedin iptali davası açılabilir. Tüketici işlemlerinde senet asıl satış ilişkisinden bağımsız görünse de aradaki temel ilişki dikkate alınır. Bu çerçevede malın teslim edilmemesi, ağır ayıp barındırması veya üstlenilen hizmetin hiç verilmemesi durumlarında tüketici bedel ödeme borcuna karşı itiraz ileri sürebilir.
İcra Takibine İtiraz, Menfi Tespit ve İhtiyati Tedbir
Kanuni şekil şartlarını taşımayan veya geçersiz senetler üzerinden icra takibi başlatılması durumunda borçlu menfi tespit davası açabilir. Kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda borçluya gönderilen ödeme emrinde, borcun ve takip masraflarının on gün içinde ödenmesi ihtarının yanı sıra; takibe dayanak senedin kambiyo senedi vasfını haiz olmadığının beş gün içinde icra mahkemesine şikayet edilebileceği, imzanın kendisine ait olmadığı iddiasının da beş gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirilmesi gerektiği, aksi halde imzanın bu fasıl gereğince borçludan sadır sayılacağı ve haksız inkar halinde alacağın yüzde onu oranında para cezasına hükmedilebileceği ihtarları yer alır. Borçlu olmadığı, borcun itfa edildiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazı gibi iddiaları da sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bildirme hakkı mevcuttur. Tüketici açısından telafisi güç zarar ihtimali bulunan ve uyuşmazlığın ciddi göründüğü hallerde, devam eden icra baskısını geçici olarak durdurmak amacıyla menfi tespit davasıyla birlikte veya ayrı olarak mahkemeden ihtiyati tedbir talep edilebilir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 168Kaynağı aç
Yargılama Usulü, Görevli Mahkeme ve Dava Hakkı
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 73/1 uyarınca tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir. Aynı maddenin beşinci fıkrası gereğince tüketici davaları, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesinde de açılabilir. Tüketici mahkemelerinde görülecek davalar 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun Altıncı Kısım hükümlerine göre yürütülür; tüketiciler tarafından açılan davalar ise Harçlar Kanununda düzenlenen harçlardan muaftır. Bu dava genellikle borçlu tarafından ikame edilir; ancak senedin ziyaa uğraması halinde hakkını korumak isteyen alacaklı veya vefat eden borçlunun imzaladığı şüpheli ya da hileli senetlere karşı mirasçıları da dava açma hakkına sahiptir. Mahkemeye başvurulurken senedin aslı ile iptal sebebini tevsik eden belgelerin sunulması gerekir. Mahkemece iptal edilen bir senet hukuki sonuç doğurmaz ve alacaklı bu belgeye dayanarak talepte bulunamaz.
6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 73Kaynağı aç
Tüketici Hakem Heyeti senedin iptaline karar verebilir mi?
Belirlenen yasal parasal sınırların altında kalan uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetleri senedin geçersizliğine ve iadesine karar verebilir; senedin icra takibine konu edilmesi halinde ise tüketici mahkemesinde dava açılması en sağlıklı yol olarak değerlendirilir.
Senedin üzerinde tüketici senedi yazması zorunlu mudur?
Senedin üzerinde tüketici senedidir yazılması zorunlu olmayıp senedin tüketici işleminden kaynaklandığı ispatlandığı sürece nama yazılı düzenlenmeyen senet tüketici yönünden geçersiz kabul edilir.
Taksitli alışverişte tek bir senet düzenlenmesi geçerli midir?
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 4/5 uyarınca her taksit ödemesi için ayrı ayrı senet düzenlenmesi şart olup bu kurala aykırı şekilde tek senet düzenlenmesi halinde senet tüketici yönünden geçersiz sayılır.
Kambiyo takibinde imzaya itiraz süresi ne kadardır?
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda takibe dayanak senetteki imzanın kendisine ait olmadığını ileri sürmek isteyen borçlu, bu iddiasını beş gün içinde açıkça bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirmek zorundadır. Bu süre kaçırılırsa imza, o takip bakımından borçludan sadır sayılır; ayrıca imzayı haksız yere inkâr eden borçlu, takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasıyla karşılaşabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy