Tüketici hukuku, tüketici ile satıcı ya da sağlayıcı arasındaki sözleşmeleri düzenleyen ve bu hukuki ilişkilerden doğan uyuşmazlıkların çözümünü amaçlayan hukuk dalıdır. Bu hukuk alanı aracılığıyla tüketicilerin hakları aracı, satıcı veya üretici firmalara karşı korunur ve taraflar arasında yaşanabilecek hak kayıplarının önüne geçilmesi hedeflenir.
Tüketici Hukukunun Temel Kavramları ve Tüketici İşlemi
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişiyi ifade eder. Kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla tüketiciye mal sunan ya da mal sunanın adına veya hesabına hareket eden gerçek veya tüzel kişiler satıcı; hizmet sunan ya da hizmet sunanın adına veya hesabına hareket edenler ise sağlayıcı olarak tanımlanır.
6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 3Kaynağı aç
Mal kavramı; alışverişe konu olan taşınır eşyayı, konut veya tatil amaçlı taşınmaz malları ve elektronik ortamda kullanılmak üzere hazırlanan yazılım, ses, görüntü benzeri gayri maddi malları kapsar. Bir ücret veya menfaat karşılığında yapılan ya da taahhüt edilen mal sağlama dışındaki her türlü tüketici işleminin konusu ise hizmettir. Mal veya hizmet piyasalarında kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla hareket edenler ile tüketiciler arasında kurulan eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet, bankacılık ve benzeri sözleşmeler de dâhil her türlü sözleşme ve hukuki işlem tüketici işlemi sayılır.
Ayıplı Mal Halinde Tüketicinin Seçimlik Hakları
Malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda tüketici dört seçimlik haktan birini kullanabilir. Tüketici, satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme, satılanı alıkoyup ayıp oranında satış bedelinden indirim isteme, aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere satılanın ücretsiz onarılmasını isteme ya da imkan varsa satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini talep etme hakkına sahiptir. Satıcı, tüketicinin tercih ettiği bu talebi yerine getirmekle yükümlüdür.
6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 11Kaynağı aç
Ücretsiz onarım veya malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi hakları üretici veya ithalatçıya karşı da yöneltilebilir. Satıcı, üretici ve ithalatçı bu hakların yerine getirilmesinden müteselsilen sorumludur; üretici veya ithalatçı malın kendisi tarafından piyasaya sürülmesinden sonra ayıbın doğduğunu ispatlarsa sorumlu tutulmaz. Ücretsiz onarım veya ayıpsız misli ile değişimin satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecek olması halinde tüketici, sözleşmeden dönme veya ayıp oranında bedelden indirim haklarından birini kullanabilir. Bu orantısızlığın tayininde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği hususları dikkate alınır.
Ücretsiz onarım ya da malın ayıpsız misliyle değiştirilmesi yönündeki tercihlerin muhataba bildirilmesinden itibaren azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmaz mallarda ise altmış iş günü içerisinde gereğinin yerine getirilmesi zorunludur. Kanunun 58 inci maddesi kapsamında yayımlanan yönetmelik eki listede yer alan mallara ilişkin ücretsiz onarım talebi ilgili yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde karşılanır; aksi takdirde tüketici diğer seçimlik haklarını kullanabilir. Seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan tüm masraflar hakkı yerine getiren tarafça karşılanır. Tüketicinin sözleşmeden dönme ya da bedelden indirim tercihinde bulunması hâlinde ödenen meblağın tamamı veya indirim tutarı derhâl iade edilir. Tüketici bu seçimlik haklarla birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat da talep edebilir.
Tüketici Hakem Heyetleri ve Tüketici Mahkemelerinin Görev Alanı
6502 sayılı Kanun uyarınca tarafların icra ve iflas takibine ilişkin hakları saklı kalmak kaydıyla, değeri kanunda belirtilen parasal sınırın altında bulunan uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetlerine başvuru zorunludur. Bu parasal sınır her takvim yılı başından itibaren geçerli olmak üzere Vergi Usul Kanunu hükümleri uyarınca ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Belirlenen parasal sınırın üzerindeki uyuşmazlıklar için tüketici hakem heyetlerine başvuru yapılamaz.
6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 68Kaynağı aç
Tüketici hakem heyeti başvuruları, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu veya tüketici işleminin yapıldığı yerdeki tüketici hakem heyetine yapılır. Tüketici hakem heyetinin bulunmadığı yerlerde ise başvurular o yer ilçe kaymakamlığına iletilebilir. Yapılan bu başvurular, kaymakamlıklarca gereği yapılmak üzere Bakanlıkça belirlenen yetkili tüketici hakem heyetine aktarılır.
6502 sayılı Kanun uyarınca tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir. Tüketici mahkemelerinin kuruluşu; kamu yararına uygun biçimde tüketicinin sağlık ve güvenliği ile ekonomik çıkarlarını koruyucu, zararlarını tazmin edici ve tüketiciyi bilinçlendirici tedbirlerin özel ihtisasa sahip mahkemelerce sağlanmasını amaçlar.
6502 sayılı TÜKETİCİNİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 73Kaynağı aç
Ticari veya mesleki amacı bulunmayan ve tüketici sıfatıyla gerçekleştirilen rutin mal ve hizmet alışverişlerinden kaynaklanan tüketici uygulamaları tüketici mahkemelerinin görev alanı kapsamında değerlendirilmektedir.
Tüketici Yargılamasında Usul ve Yetki Kuralları
Tüketici mahkemelerinde görülecek davalar 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun Altıncı Kısım hükümlerine göre yürütülür. Tüketici davaları, genel mahkemelerin yanı sıra tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesinde de açılabilir.
Genel olarak tüketicileri ilgilendiren ve 6502 sayılı Kanuna aykırı bir durumun doğma tehlikesi olan hallerde; tüketici örgütleri, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile Bakanlık tarafından tüketici mahkemelerinde dava açılabilir. Bu dava yolu ihtiyati tedbir kararı alınmasını veya hukuka aykırı durumun tespiti, önlenmesi yahut durdurulmasını kapsar. Haksız ticari uygulamalar ve ticari reklamlara ilişkin hükümler bu dava yetkisinin kapsamı dışındadır.
Tüketici işlemi sayılmanın şartları nelerdir?
Kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden ya da onun adına veya hesabına hareket edenler ile tüketiciler arasında kurulan eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet, bankacılık ve benzeri her türlü sözleşme ve hukuki işlem tüketici işlemi kabul edilir.
Ayıplı mal karşısında tüketicinin seçimlik hakları nelerdir?
Tüketici; sözleşmeden dönme, bedelden indirim, aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde ücretsiz onarım veya imkân varsa satılanın ayıpsız misli ile değiştirilmesini isteyebilir. Onarım veya değişimin orantısız güçlük doğurması hâlinde dönme veya indirim haklarına başvurulabilir; onarım ve değişim talepleri ise azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda ise altmış iş günü içinde yerine getirilmelidir.
Tüketici davaları hangi yer mahkemesinde açılabilir?
Tüketici davaları genel mahkemelerin yetki alanlarının yanı sıra tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesinde de açılabilir.
Tüketici hakem heyetine başvuru zorunlu mudur?
İcra ve iflas takibine ilişkin haklar saklı kalmak üzere, değeri kanunda öngörülen ve her yıl yeniden değerleme oranıyla artırılan parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur; bu sınırın üzerindeki uyuşmazlıklar için ise hakem heyetine başvurulamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy