Tüketici Aleyhine Genel İşlem Koşullarının Geçersizliği

Sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyen tarafın ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak üzere tek başına önceden hazırladığı hükümler genel işlem koşuludur. Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve tarafların hak ile yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizlik oluşturan bu kayıtlar haksız şart teşkil eder. Tüketici aleyhine getirilen bu tür genel işlem koşulları ve haksız şartlar kanun gereğince kesin olarak hükümsüz ve yazılmamış sayılır; tüketicinin söz konusu geçersizliği ileri sürmek amacıyla ayrıca dava açma zorunluluğu bulunmadığı gibi tüketici geçersiz şarta dayanan ifa taleplerini yerine getirmekten kaçınabilir.

Genel İşlem Koşulunun Tespiti ve Müzakere Karinesi

Bir sözleşme kaydının genel işlem koşulu niteliği taşıyıp taşımadığı belirlenirken, bu hükümlerin sözleşmenin ana metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ya da şekli bir ayrım yaratmaz. Aynı amaçla düzenlenen sözleşmelerin metinlerinin birebir özdeş olmaması da bu şartların genel işlem koşulu vasfını ortadan kaldırmaz. Benzer şekilde, sundukları hizmetleri kanun veya yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürüten kişi ve kuruluşların hazırladıkları sözleşmeler de niteliklerine bakılmaksızın genel işlem koşulları ve haksız şart denetimine tabidir.

Sözleşme şartının önceden hazırlanmış olması ve standart metinde yer alması nedeniyle tüketicinin içeriğine etki edemediği hallerde, bu şartın tüketiciyle müzakere edilmediği kabul edilir. Ana metinde veya ek belgelerde yer alan ve maddelerin her birinin karşılıklı müzakere edildiğine ya da üzerinde mutabakata varıldığına dair matbu kayıtlar, hükmün genel işlem koşulu sayılmasını engellemez. Standart bir şartın tüketiciyle münferiden müzakere edildiğini iddia eden düzenleyen, bu iddiasını ve karşı tarafın koşulları kabul ettiğini başka delillerle ispatlamakla yükümlüdür. Öte yandan standart nitelikteki bir sözleşmede belirli unsurların veya münferit bir hükmün müzakere edilmiş olması, sözleşmenin kalan kısmına haksız şart denetimi kurallarının uygulanmasını engellemez.

Yazılmamış Sayılma ve Kesin Hükümsüzlük Yaptırımı

Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına dahil olabilmesi; düzenleyenin sözleşmenin kurulması sırasında karşı tarafa bu şartların varlığı hakkında açıkça bilgi vermesine, içeriğini öğrenme imkanı sağlamasına ve karşı tarafın da bunları kabul etmesine bağlıdır. Aksi durumda ilgili koşullar 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 21. maddesi uyarınca yazılmamış sayılır. Genel işlem koşullarına dürüstlük kuralına aykırı şekilde karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz.

Tüketici sözleşmelerinde yer alan haksız şartlar 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 5. maddesi gereğince kesin olarak hükümsüzdür. Haksız şartların hükümsüz olması sözleşmenin diğer hükümlerinin geçerliliğini etkilemez; sözleşme bu şartlar olmaksızın varlığını sürdürür. Düzenleyen taraf, kesin olarak hükümsüz sayılan şartlar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi akdetmeyecek olduğunu ileri süremez.

Kendiliğinden Geçersiz Sayılan Hükümler ve Aleyhe Yorum Kuralı

Sözleşmede taraflardan birine tek taraflı olarak sözleşme hükmünü değiştirme veya yeni düzenleme yapma yetkisi veren kayıtlar kanun gereği yazılmamış sayılır; karşı tarafın yükümlülüklerini ağırlaştırarak dürüstlük kuralı ile hakkaniyete aykırı dezavantaj oluşturan şartlar geçersizdir. Müzakere edilmeksizin eklenen ve düzenleyenin tüketicinin canına veya malına zarar verme sorumluluğunu kaldıran ya da sınırlandıran, ayıplı veya eksik ifa karşısında takas hakkı dahil yasal hakları kısıtlayan, tüketiciye orantısız yüksek tazminat yükleyen veya mal ya da hizmet niteliklerini tek taraflı değiştirme hakkı veren hükümler kendiliğinden geçersiz kabul edilir.

Sözleşme şartlarının yazılı olması halinde tüketicinin anlayabileceği açık ve anlaşılır bir dilin kullanılması zorunludur. Açık ve anlaşılır nitelikte olmayan ya da birden çok anlama gelebilecek şekilde düzenlenen genel işlem koşulları ve sözleşme hükümleri, düzenleyenin aleyhine ve tüketicinin lehine yorumlanır.

Haksızlığın Değerlendirilmesi ve İdari Tedbirler

Bir sözleşme şartının haksız olup olmadığı; sözleşme konusu mal veya hizmetin niteliği, sözleşmenin kurulduğu andaki koşullar ve sözleşmenin diğer hükümleri ile ilişkili olduğu diğer sözleşme şartları dikkate alınarak sözleşmenin kuruluş anına göre belirlenir. Ancak sözleşme şartları açık ve anlaşılır bir dille yazılmış olmak kaydıyla, asli edim yükümlülükleri arasındaki denge ile mal veya hizmetin piyasa değeri ile belirlenen fiyat arasındaki orantıya ilişkin bir haksızlık denetimi yapılamaz.

Haksız şartların tespit edilmesi ve denetlenmesine ilişkin usul ve esaslar ile sınırlayıcı olmamak üzere haksız şart kabul edilen sözleşme şartları yönetmelikle düzenlenir. Genel olarak kullanılmak üzere hazırlanan standart sözleşmelerde yer alan haksız şartların sözleşme metinlerinden çıkarılması veya kullanılmasının engellenmesi amacıyla Bakanlık gerekli idari tedbirleri almaya yetkilidir.

Tazminat Talebi ve Yetkili Mahkeme

Geçersiz veya yazılmamış sayılan bir genel işlem koşulunun uygulanması sebebiyle zarara uğrayan taraf, söz konusu koşulun geçersizliğini ve uğradığı zarar ile uygulama arasındaki illiyet bağını ispatlamak kaydıyla tazminat davası açabilir. Talebin içeriğine göre görevli mahkeme belirlenmekle birlikte, tüketici uyuşmazlıklarında dava tüketici mahkemesinde görülür. Davada genel yetkili yer davalının yerleşim yeri mahkemesi olmakla birlikte, tüketici davalarında tüketicinin kendi yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy