TÜBİTAK destekli projelerde üretken yapay zekâ kullanımı, Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği kapsamında yasak bir yöntem olarak tanımlanmamaktadır. Bununla birlikte kullanımın şeffaf biçimde beyan edilmesi ayrı bir yükümlülük olarak değerlendirilmektedir. Uydurma içerik üretimi, başkasının fikrini sahiplenme, sahte veri oluşturma ve gizli dosya yükleme ise birbirinden farklı etik ihlal başlıklarına karşılık gelebilir.
Yönetmeliğin kapsadığı faaliyetler
AYEK Yönetmeliği m. 2 uyarınca; Kuruma önerilen, Kurumca desteklenen veya sonuçlanan akademik projeler ve destekler, teşvik ve ödül faaliyetleri, yayımlanmış ya da yayımlanmak üzere gönderilmiş her türlü yayın kapsam dahilindedir. Kurumun değerlendirme, izleme ve karar verme süreçlerinde yer alan hakem, danışman, uzman, editör, panelist, moderatör, izleyici, raportör, komite veya kurul üyesi ve benzeri görevlilerin bu görevleriyle ilgili ihlalleri de aynı yönetmelik altında incelenir.
Danıştay 8. Daire, E. 2023/3944, K. 2025/6172Kaynağı aç
Yazarlık ve sorumluluk
Üretken yapay zekâ, bir araştırmacı gibi nihai çalışmanın sorumluluğunu üstlenemediğinden bilimsel çalışmalarda yazar olarak listelenemez. Bu yaklaşım YÖK'ün 2024 yılında yayımladığı rehber çerçevesinde de dile getirilmektedir.
Kabul ve taahhüt beyanına aykırılık
AYEK Yönetmeliği m. 9/1-h, kabul ve taahhüt beyanlarına uymamayı şu şekilde tanımlar: Kuruma sunulan araştırma, yayın ve diğer faaliyetlerde öngörülen kabul ve taahhüt beyanlarına uymamak, doğru olmayan, yanıltıcı veya eksik beyanda bulunmak. Bu tanımın kapsamı; dergiye başvuru sırasında imzalanan telif hakkı devri formu ile yayın politikası ve etik kurallarının kabulünü de içerebilir. Danıştay 8. Dairesinin E. 2023/3944, K. 2025/6172 sayılı kararında, başvuru anında imzalanan formlardaki kabul beyanına aykırı davranmanın bu madde kapsamında değerlendirildiği görülmüştür; somut olay eş zamanlı çifte yayım ihlalini konu almaktadır ve formun içeriği her başvuruda ayrıca önem taşır.
Üretken yapay zekâ kullanımının beyan edilmemesi, bu yönde düzenlenmiş bir proje taahhütnamesi veya duyuruyla ilişkilendirildiğinde m. 9/1-h kapsamında taahhütname ihlali oluşturabilir.
Tekrar yayım
AYEK Yönetmeliği m. 9/1-ç uyarınca tekrar yayım; bir araştırmanın sonuçlarını, daha önce yayımlanma durumunu belirtmeden birden fazla kez yayımlamak veya yayımlamak için girişimde bulunmak olarak tanımlanmaktadır. Aynı makalenin eş zamanlı olarak iki ayrı dergiye gönderilmesi, Danıştay 8. Dairesinin E. 2023/3944, K. 2025/6172 sayılı kararında kabul ve taahhüt beyanlarına uymama yönünden de ele alınmış; kurulan bireysel işlem hukuka uygun bulunarak dava reddedilmiştir. Bu değerlendirme, yapay zekâ beyanına özgü ayrı bir sonuca kendiliğinden dönüşmez.
Etik ihlal türleri ve sınırları
Üretken yapay zekâ tarafından üretilen uydurma referans, hayali yazar veya var olmayan DOI kullanımı uydurma başlığıyla (m. 9/a) ilişkilendirilmektedir. Araçla parafraz yaparak başkasının fikrini sahiplenmek aşırma (m. 9/c) olarak, sahte veri veya tablo üretmek ise çarpıtma (m. 9/b) olarak ele alınmaktadır. Hakem değerlendirme sürecindeki gizli bir dosyanın üretken yapay zekâ servisine yüklenmesi ise görevi ihmal veya kötüye kullanma (m. 9/ı) başlığına bağlanmaktadır.
Yaptırımın kusur şartı
AYEK Yönetmeliği m. 10/2 uyarınca; etik kurallara aykırı davranışın kasıt ya da ağır ihmal sonucu gerçekleştiğinin inandırıcı ve yeterli belgelerle ispatlanması durumunda yaptırım, Başkanlık onay tarihinden başlamak üzere uygulanır. Eylemin niteliği, kusurun ağırlığı ve yaptırım kararının sonuçları dikkate alınır. Öte yandan AYEK Yönetmeliği m. 10/1 uyarınca, kurul ihlalinin kasıt ya da ağır ihmal sonucu gerçekleşmediğine karar verirse yaptırım kararı alınmaz; kişi bundan sonraki bilimsel çalışmalarında daha dikkatli olması konusunda Kurul Başkanı tarafından yazılı olarak uyarılır.
Üretken yapay zekâ çıktısının sorgulanmadan kullanılması ve içeriğin doğrulanmadan yayımlanması, kasıt bulunmasa dahi ağır ihmal olarak değerlendirilebilir.
Yaptırımın kapsamı ve ek sonuçlar
AYEK Yönetmeliği m. 10/3-b uyarınca, kasıt ya da ağır ihmal sonucu gerçekleşen kabul ve taahhüt beyanlarına uymama ihlalinde yaptırım süresi bir yıldan üç yıla kadardır. Tekrar yayım veya dilimleme hallerinde ise m. 10/3-c uyarınca bu süre bir yıldan iki yıla kadardır. Uydurma, çarpıtma, aşırma, haksız yazarlık veya görevi ihmal ve kötüye kullanma hallerinde m. 10/3-ç uyarınca bir yıldan beş yıla kadar yaptırım uygulanır.
Hakkında yaptırım kararı alınan kişinin mevcut proje, burs veya etkinlikteki görevinin sürmesi; yeni başvurularının kabulü; Kurum yayın organlarında yayın yapması ve Kurum destekli toplantılarda sunum yapması ayrıca karara bağlanır. Bu karar; kusurun ve yaptırım sonuçlarının ağırlığı dikkate alınarak Kurulun önerisi üzerine Başkan tarafından verilir. Söz konusu sonuçlar zorunlu değil, Başkanın takdir yetkisi çerçevesinde belirlenir. Hakkında yaptırım kararı alınan kişi ise Kurum tarafından verilen ödüllere aday gösterilemez; bu son sonuç Başkan takdirine bırakılmamıştır.
AYEK Yönetmeliği m. 10/5 uyarınca, yaptırım süresince kişi; hakem, danışman, uzman, editör, panelist, moderatör, izleyici, raportör, komite veya kurul üyesi ve benzeri görevlerde bulunamaz. Varsa bu görevler, önerilen yaptırımın Başkan tarafından onaylandığı tarihte sona erdirilir. Bu sonuç doğrudan yaptırım kararının zorunlu bir sonucudur.
Kurum yayınında etik kurallara aykırı hususlar içerdiği tespit edilen yayımlanmış yazı, AYEK Yönetmeliği m. 10/6 uyarınca geri çekilmiş sayılır. Geri çekme, gerekçesiyle birlikte aynı yayın aracılığıyla duyurulur.
AYEK Yönetmeliği m. 10/7 uyarınca yaptırım kararı, yaptırım uygulanan kişinin bağlı bulunduğu kurum veya kuruluşun üst yöneticisine gizli belge formatında Başkanlık tarafından yazılı olarak bildirilir.
Etik kurallara aykırı davranışı sabit olan Kurum personeli hakkında, Kurul yaptırımına ek olarak ilgili mevzuata göre de işlem yapılır. Bu hüküm yalnızca TÜBİTAK personelini kapsar.
Tekerrür
AYEK Yönetmeliği m. 10/9 uyarınca, yaptırım kararının Başkan tarafından onaylandığı tarihten itibaren beş yıl içinde yaptırım gerektiren yeni bir etik ihlal tespit edilirse yaptırım süresi yarısı kadar artırılır.
İdari itiraz
AYEK yaptırım kararına karşı tebliğden itibaren 15 gün içinde Başkanlığa yazılı itiraz yolu öngörülmektedir.
Üniversite disiplini ve akademik unvan
Etik ihlal nedeniyle AYEK yaptırımı alınmasının yanı sıra, üniversite disiplin süreci de ayrıca işletilebilir. Bu süreçte 2547 sayılı Kanun çerçevesinde uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması veya meslekten çıkarma cezaları uygulanabilir.
Etik ihlal tespiti halinde doçentlik veya profesörlük unvanının geri alınması değerlendirilebilir. Bu ifade, unvanın her tespitte kendiliğinden kalkacağı anlamına gelmez.
Yönetmelik maddelerine ilişkin yargı değerlendirmesi
Danıştay 8. Dairesinin E. 2023/3944, K. 2025/6172 sayılı kararında, AYEK Yönetmeliği'nin 9. ve 10. maddelerinde dayanak kanuna, kamu yararına ve hizmet gereklerine aykırılık bulunmadığı sonucuna ulaşılmış; Yönetmelik maddeleri hukuka uygun bulunmuştur. Aynı kararda, eş zamanlı çifte yayım nedeniyle davacı hakkında kurulan bireysel işlem de hukuka ve mevzuata uygun bulunarak dava reddedilmiştir. Karar 25 Haziran 2025 tarihini taşımakta olup temyiz yolu açıktır.
TÜBİTAK destekli projede yapay zekâ kullanmak yasak mı?
Kullanım, etik kurallar kapsamında yasak bir yöntem olarak tanımlanmamaktadır. Kullanımın şeffaf biçimde beyan edilmesi ise ayrı bir yükümlülük olarak değerlendirilmektedir.
Üretken yapay zekâ bilimsel çalışmada yazar gösterilebilir mi?
Hayır. Üretken yapay zekâ, nihai çalışmanın sorumluluğunu bir araştırmacı gibi üstlenemediğinden yazar olarak listelenemez.
Her etik ihlal tespiti yaptırım kararı doğurur mu?
Hayır. AYEK Yönetmeliği m. 10/1 ve m. 10/2 uyarınca yaptırım için kasıt ya da ağır ihmalin inandırıcı ve yeterli belgelerle ispatlanması gerekir. Kurul bu düzeyde bir kusur bulmadığında yaptırım kararı alınmaz; kişi yalnızca yazılı olarak uyarılır.
Yaptırım alan kişinin devam eden projeleri ne olur?
Yaptırım kararı alınan kişinin mevcut proje, burs veya etkinlikteki görevinin sürmesi ayrıca karara bağlanır. Bu karar; kusurun ve yaptırım sonuçlarının ağırlığı dikkate alınarak Kurulun önerisi üzerine Başkan tarafından verilir. Görevin sonlandırılması zorunlu değil, Başkanın takdir yetkisi dahilindedir.
Yaptırım süresi tekerrürde nasıl değişir?
AYEK Yönetmeliği m. 10/9 uyarınca, yaptırım kararının Başkan onay tarihinden itibaren beş yıl içinde yeni bir yaptırım gerektiren ihlal tespit edilirse süre yarısı kadar artırılır.
Yaptırım kararı ilgili kuruma bildirilir mi?
Evet. AYEK Yönetmeliği m. 10/7 uyarınca yaptırım kararı, kişinin bağlı bulunduğu kurum veya kuruluşun üst yöneticisine gizli belge formatında Başkanlık tarafından yazılı olarak bildirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

