Mevzuat Dayanağı ve Görev Alanı Ayrımı
TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK), TÜBİTAK Bilim Kurulu kararıyla yürürlüğe konulan TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği çerçevesinde faaliyetlerini yürütmektedir. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulları ise 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 24, 42 ve 65. maddelerine dayanan ve 28/08/2025 tarihli Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Genel Kurulu Kararı ile güncellenen Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi uyarınca çalışır.
İki kurul arasındaki temel fark görev alanlarının sınırlarında ortaya çıkar. TÜBİTAK AYEK'in inceleme yetkisi Yönetmeliğin 2. maddesi gereğince Kuruma sunulan ya da desteklenen projeler, verilen ödüller, Kurum yayınları ve değerlendirme süreçlerinde görev alan kişilerin etik ihlalleri ile sınırlıdır. Buna karşılık YÖK etik rejiminin kapsamı, Yönergenin 2. maddesi uyarınca yükseköğretim kurumları mensuplarınca yürütülen tüm bilimsel araştırma, çalışma, yayın ve akademik etkinlikleri içine alacak şekilde geniştir.
Etik İhlal Türleri ve İnceleme Kapsamındaki Farklar
İhlal türleri değerlendirildiğinde her iki rejimin farklılaştığı alanlar bulunmaktadır. TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği'nin 6. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca insan ve hayvan araştırmaları etiğine dair aykırılıklar kurulun inceleme kapsamı dışındadır. YÖK Yönergesi'nin 4. maddesinin ikinci fıkrasının (c) ve (h) bentlerinde ise insan ve hayvan deneylerine ilişkin etik kurallara uyulmaması doğrudan ihlal sayılmıştır. Ayrıca akademik atama ve yükseltmelerde gerçeğe aykırı ya da yanıltıcı beyanda bulunulması YÖK Yönergesi m. 4/2/l kapsamında YÖK'e özgü bir ihlal türüyken, görevi ihmal veya kötüye kullanma ihlali AYEK Yönetmeliği m. 9/ı hükmü ile doğrudan TÜBİTAK rejiminde düzenlenmiştir.
Akademik üretimde güncel teknolojilerin kullanımı bakımından YÖK tarafından yayımlanan 2024 tarihli Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber önemli esaslar getirmektedir. Bu rehber uyarınca üretken yapay zekâ araçları yayınlarda yazar olarak gösterilemez. Yapay zekânın çeviri ya da dil kontrolü gibi amaçlarla kullanılması durumunda ise metnin nihai kontrolü ve bilimsel sorumluluğu münhasıran araştırmacıya aittir.
Kurul Yapısı, Üye Nitelikleri ve Karar Yeter Sayıları
TÜBİTAK AYEK; sosyal ve beşeri bilimler, temel bilimler, sağlık bilimleri ve mühendislik alanlarından, en az biri hukukçu olmak üzere Bilim Kurulu tarafından Başkan'ın önerisiyle 4 yıl süreyle atanan 9 üyeden oluşur. Üyeler en fazla iki dönem görev yapabilir. AYEK Yönetmeliği m. 5/3 uyarınca kurulun toplantı yeter sayısı 6, karar yeter sayısı ise 5'tir.
Yükseköğretim kurumları bünyesinde kurulan etik kurullar ise sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri ile fen ve mühendislik bilimleri alanlarının her biri için 7 profesör üyeden teşekkül eder; öğretim üyesi sayısının yetersiz olması durumunda tek bir 7 üyeli birleşik kurul oluşturulabilir. Bu üyeler 2 yıl süreyle görev yapmak üzere rektör veya meslek yüksekokulu müdürü tarafından seçilir ve yeniden seçilmeleri mümkündür. Rektörler hakkındaki etik incelemeler ise YÖK Yönergesi m. 6/1 gereğince YÖK Genel Kurulu tarafından kendi üyeleri arasından seçilen 3 kişilik heyet eliyle yürütülür. Ayrıca 28/08/2025 tarihli YÖK Genel Kurulu Kararı ile Yönergedeki rektör ibarelerine meslek yüksekokulu müdürü eklenerek yetki yapısı açıklığa kavuşturulmuştur.
İnceleme Usulü, Savunma Hakkı ve Bilirkişilik
Savunma hakkının kullanımında süre ve hukuki sonuçlar rejimlere göre farklılık arz eder. AYEK Yönetmeliği m. 7/4 uyarınca ilgiliye 1 aylık savunma süresi tanınır; bu süre içinde cevap verilmediği takdirde ilgilinin savunma hakkından feragat ettiği kabul edilir. YÖK Yönergesi m. 9/5 hükmünde ise savunma süresi 15 gün olarak öngörülmüş olup, süresi içinde savunma yapılmaması halinde kurul mevcut delilleri değerlendirerek kararını verir.
Bilirkişi incelemesinde YÖK Yönergesi m. 8/3 uyarınca ilgilinin tez danışmanları, aynı üniversitede görev yapan personeller, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları ile aralarında husumet bulunan kişiler bilirkişi olarak görevlendirilemez. YÖK Yönergesi m. 8/5 gereğince bilirkişilere verilen rapor süresi 1 ay olup bu süre 1 ay uzatılabilir. TÜBİTAK AYEK rejiminde ise kurul üyelerinin etik ihlal sicilinin bulunmaması şartı aranmakta (m. 5/5), danışman incelemelerinde rapor süresi 1 ay olarak uygulanıp ek süre imkânı tanınmaktadır (m. 8/1).
Karar bağlama süreci bakımından TÜBİTAK AYEK, konunun gündeme alınmasından itibaren 6 ay içinde incelemeyi sonuçlandırır ve hazırlanan karar TÜBİTAK Başkanı onayına sunulur (m. 7/6, m. 7/11). YÖK Yönergesi'nde ise etik kurulların incelemeyi tamamlaması için bağlayıcı bir karar süresi tayin edilmemiştir; kurul tarafından hazırlanan rapor onay ve gereği için rektöre veya meslek yüksekokulu müdürüne iletilir (m. 9/7).
Yaptırımların Uygulanması ve Kurumlar Arası Bildirim
TÜBİTAK Başkanı, somut olayın özelliklerine göre AYEK tarafından önerilen yaptırımı üçte bir oranında artırma veya azaltma yetkisine sahiptir (m. 7/6). Verilen yaptırımın kesinleştiği tarihten itibaren 5 yıl içinde aynı veya benzer bir ihlalin tekrarlanması halinde, ceza süresi tekerrür hükümleri uyarınca yarısı oranında artırılarak uygulanır (m. 10/9).
TÜBİTAK AYEK tarafından tesis edilen yaptırım kararı, Yönetmeliğin 10. maddesinin yedinci fıkrası gereğince ilgilinin görev yaptığı kurumun en üst yöneticisine gizli belge formatında bildirilir. Bu resmi bildirim, ilgili araştırmacının bağlı olduğu üniversitenin etik kurulunda veya disiplin biriminde paralel bir soruşturma sürecinin başlamasına sebebiyet verebilir.
Hakkında üniversite etik kurulunda inceleme başlatılan bir akademisyenin devam eden doçentlik başvurusu bulunması halinde, YÖK Yönergesi m. 9/4 hükmü devreye girer. Bu düzenleme uyarınca soruşturma evrakı ve doçentlik dosyası değerlendirilmek üzere Üniversitelerarası Kurul Başkanlığı'na aktarılır ve süreç bu aşamadan itibaren söz konusu kurul bünyesinde yürütülür.
Zamanaşımı, İtiraz ve İdari Yargı Yolu
TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği m. 11 uyarınca inceleme zamanaşımı eylem tarihinden itibaren 5 yıldır; ancak isnat edilen eylemin ceza kanunları uyarınca suç teşkil etmesi durumunda zamanaşımı süresi durur. YÖK Yönergesi'nde ise etik ihlallere özgü müstakil bir zamanaşımı süresi düzenlenmemiştir; dolayısıyla inceleme ve yaptırım aşamalarında ilgili disiplin mevzuatında öngörülen kanuni süreler dikkate alınır. Bununla birlikte YÖK Yönergesi m. 12 gereğince, hakkında daha önce inceleme yapılmış aynı iddialarla kurula mükerrer başvuru yapılması yasaktır.
İtiraz ve dava yollarında da usuli ayrılıklar mevcuttur. AYEK yaptırım onayının tebliğinden itibaren 15 gün içinde TÜBİTAK Başkanlığına yazılı itiraz yapılabilmektedir (m. 7/7). YÖK Yönergesi kapsamında ise onaylanan kararlara karşı yönerge düzeyinde tanımlanmış 15 günlük özel bir iç itiraz mercii bulunmamaktadır. Her iki rejimde de kesinleşen nihai idari işlemlere karşı 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi uyarınca tebliğ tarihinden itibaren 60 gün içinde iptal davası açılabilir. AYEK kararlarına karşı Ankara İdare Mahkemeleri yetkili iken, üniversite etik işlemleri nedeniyle açılacak davalarda işlemin tesis edildiği üniversitenin bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.
TÜBİTAK AYEK ve YÖK etik süreçlerinde savunma süreleri ne kadardır?
TÜBİTAK AYEK soruşturmasında ilgilinin savunma süresi 1 aydır ve cevap verilmezse savunmadan feragat edilmiş sayılır; YÖK etik kurulu incelemesinde ise savunma süresi 15 gündür ve bu sürede cevap verilmediğinde karar mevcut delillere göre verilir.
Etik kurul kararlarına karşı hangi sürede ve nerede iptal davası açılır?
TÜBİTAK AYEK ve YÖK etik kararlarına karşı 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7 gereğince 60 gün içinde iptal davası açılabilir; davalarda AYEK işlemleri için Ankara İdare Mahkemesi, üniversite etik işlemleri için ise ilgili üniversitenin bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir.
Etik ihlal incelemelerinde zamanaşımı süresi ne kadardır?
TÜBİTAK AYEK incelemelerinde eylem tarihinden itibaren 5 yıllık zamanaşımı süresi uygulanır ve eylem suç teşkil ediyorsa bu süre durur; YÖK rejiminde ise yönergede özel bir zamanaşımı süresi bulunmayıp tabi olunan disiplin mevzuatındaki süreler esas alınır.
Bilimsel yayınlarda üretken yapay zekâ kullanımı etik ihlal sayılır mı?
YÖK Etik Rehberi uyarınca üretken yapay zekâ bilimsel yayınlarda yazar olarak listelenemez; çeviri veya dil düzenlemesi amacıyla kullanılması durumunda ise metnin doğruluğu ve denetim sorumluluğu tamamen araştırmacıya aittir.
TÜBİTAK AYEK yaptırım kararına karşı idari itiraz yolu var mıdır?
TÜBİTAK AYEK yaptırım onayının tebliğinden itibaren 15 gün içinde TÜBİTAK Başkanlığına yazılı itirazda bulunulabilir; YÖK Yönergesinde ise bu türden ayrı bir 15 günlük iç itiraz yolu düzenlenmemiştir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy