TÜBİTAK AYEK Etik İhlal Türleri ve Yaptırımları

TÜBİTAK AYEK Yetki Kapsamı ve Görev Sınırları

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK); Kuruma sunulan, Kurum tarafından desteklenen, yürütülen veya sonuçlanan tüm projeler ile teşvik, ödül ve yayın faaliyetlerine ilişkin etik ihlal iddialarını incelemekle görevli ve yetkilidir. Kurulun inceleme yetkisi yalnızca akademik yayınlarla sınırlı olmayıp, Kurum faaliyetleri çerçevesindeki proje ve teşvik süreçlerini de kapsar.

İnsan ve hayvan denekler üzerinde gerçekleştirilen araştırmalara ilişkin etik ihlal iddiaları AYEK'in doğrudan görev alanı dışında bırakılmıştır. Bu tür iddiaların ortaya çıkması durumunda dosyanın ilgili etik kurullara veya yetkili kurumlara gönderilmesi öngörülür.

Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler

Gerçekte yapılmamış bir araştırmaya veya elde edilmemiş verilere dayanılarak sonuç üretilmesi, hayali verilerin raporlanması veya yayımlanması uydurma ihlali olarak kabul edilir. Araştırma sürecinde kullanılan yöntemlerin, araçların ya da elde edilen verilerin, araştırmanın sonucunu değiştirecek biçimde bilinçli olarak manipüle edilmesi ise çarpıtma niteliğindedir.

Başkalarına ait fikirlerin, yöntemlerin, verilerin veya metinlerin usulüne uygun atıf yapılmaksızın kullanılması aşırma yani intihal eylemidir. Bununla birlikte, yayımlanmış veya yayına sunulmuş kendi çalışmasından usulüne uygun olarak kaynak göstermeden alıntı yapılması kendi çalışmasından usulsüz alıntı niteliği taşır.

Daha önce yayımlanmış bir çalışmanın bu durum belirtilmeksizin yeniden basılması tekrar yayım; tek bir araştırmanın sonuçlarının bütünlüğü bozacak şekilde parçalara ayrılarak birden fazla yayın haline getirilmesi ise dilimleme ihlalidir. Araştırmaya gerçek ve yeterli katkı sunanların yazar listesinden çıkarılması ya da katkısı bulunmayan kişilerin yazar olarak eklenmesi de haksız yazarlık kapsamındadır.

Süreç ve Beyanlara İlişkin Etik Kural İhlalleri

Desteklenerek yürütülen bilimsel araştırmaların sonuçlarını içeren sunum veya yayınlarda, destek sağlayan kurum ya da kuruluşun katkısının belirtilmemesi etik ihlaldir. Ayrıca Kuruma sunulan araştırma, yayın ve diğer faaliyetlerde öngörülen kabul ve taahhüt beyanlarına uyulmaması ya da gerçeğe aykırı, yanıltıcı veya eksik beyanda bulunulması da etik kural ihlali sayılır.

TÜBİTAK değerlendirme süreçlerinde hakem, danışman, uzman, editör, panelist, moderatör, izleyici, raportör veya kurul üyeliği görevlerini yerine getirirken usulüne uygun davranmamak etik ihlal kapsamına girer. Bunun yanında, asılsız veya dayanaksız olarak etik kural ihlali iddiasında bulunmak da yaptırım gerektiren müstakil bir ihlal türüdür.

İnceleme Usulü, Savunma Hakkı ve Zamanaşımı

Hakkında etik inceleme başlatılan kişiye savunma istemi yazılı olarak tebliğ edilir ve tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde savunma sunulması istenir. Geçerli bir mazeret olmaksızın bu süre içinde savunma verilmemesi halinde ilgili kişinin savunma hakkından feragat ettiği kabul edilir ve inceleme mevcut bilgi ve belgeler üzerinden sürdürülür.

Kurul, inceleme ve değerlendirmelerini gündemine almasından itibaren altı ay içinde tamamlamayı esas alır. AYEK kararları ve inceleme dosyası kapsamındaki belgeler gizlilik taşır; inceleme ve soruşturma evrakı ilgilisine sınırlı içerikte sunulabilirken raportör, danışman ve ihbarcı bilgileri gizli tutulur.

Zamanaşımı bakımından, inceleme yetkisinin etik ihlal iddiasına konu fiilin işlendiği tarihten itibaren beş yıl içinde inceleme başlatılmaması halinde zamanaşımına uğrayacağı ve eylemin suç teşkil etmesi sebebiyle ceza davası açılması halinde bu sürenin duracağı yönünde bir yaklaşım yer alırken; bir diğer değerlendirmede zamanaşımı süresinin iki yıl olduğu, sürenin kurumun ihlalden haberdar olduğu tarihten başladığı ve meslekten çıkarma hallerinde altı yıllık sürenin uygulandığı ifade edilmektedir.

Uygulanan Yaptırımlar ve İdari İtiraz

Etik ihlalin kasıt veya ağır ihmale dayanmadığının Kurul tarafından tespiti halinde ilgili kişiye Kurul Başkanı tarafından yazılı uyarı verilir; bu işlem doğrudan proje yasağı sonucunu doğurmaz. Kasıt veya ağır ihmal hallerinde ise destekleyen kuruluşu belirtmeme ile kendi çalışmasından usulsüz alıntıda altı aydan bir yıla; kabul ve taahhüt beyanlarına uymamada bir yıldan üç yıla kadar yaptırım uygulanır.

Tekrar yayım ve dilimleme fiillerinde bir yıldan iki yıla; uydurma, çarpıtma, aşırma, haksız yazarlık, kaynakları usulsüz kullanma ve görevi ihmal veya kötüye kullanma hallerinde ise bir yıldan beş yıla kadar süreli yaptırım öngörülür. Önerilen yaptırımlar TÜBİTAK Başkanının onayıyla kesinleşir; Başkan somut duruma göre bu süreleri artırma veya azaltma yetkisini haizdir.

Hakkında etik ihlal tespiti yapılan kişiler, yaptırım süresi boyunca hakem, danışman, editör, panelist veya kurul üyesi gibi görevlerde bulunamazlar. Ayrıca TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği m. 10/7 uyarınca, yaptırım kararı alınan kişinin durumu bağlı bulunduğu kurum veya kuruluşun üst yöneticisine gizli belge formatında yazılı olarak bildirilir.

TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği m. 7/7 uyarınca, etik kural ihlali tespiti yapılması veya savunma ya da açıklama alınması üzerine verilen kararlara karşı tebliğden itibaren 15 gün içinde TÜBİTAK Başkanlığına idari itirazda bulunulabilir. Yapılan itiraz yeniden değerlendirilmek üzere AYEK'e sevk edilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy