Devlet Memurları Kanununun Kapsamı ve Temel İlkeleri
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, kamu hizmetlerinin yürütülmesinde istihdam edilen memurların hukuki statüsünü düzenler. Kanunun 1. maddesine göre il özel idareleri, belediyeler, genel ve katma bütçeli kamu idareleri ile bu yönetimlerin meydana getirdiği birliklerde çalışanlar bu çerçeveye dahildir. İlgili idarelere bağlı döner sermayeli teşekküller, kanunla tesis edilen fonlar, kefalet sandıkları ve Beden Terbiyesi Bölge Müdürlükleri bünyesindeki memur kadroları da söz konusu mevzuatın uygulama alanındadır.
Kamu personel rejiminin işleyişi 657 sayılı Kanunun 3. maddesinde belirtilen üç ana ilke etrafında şekillenir. Sınıflandırma ilkesi kamu hizmeti görevlerinin ve memurların mesleklerine ve görevin gerektirdiği niteliklere göre gruplandırılmasını temin eder. Kariyer ilkesi, memurlara gerekli bilgi birikimi ve hizmet şartlarını sağladıkları takdirde kendi sınıfları dahilinde en üst derecelere kadar yükselebilme olanağı verir. Liyakat ilkesi ise kamu hizmetine kabulü, derece ve kademelerdeki ilerlemeyi, yükselmeyi ve memurluk statüsünün sona erdirilmesini yeterlilik ve ehliyet esasına dayandırır.
Devlet memurlarının tarafsızlık ve sadakat sorumlulukları 657 sayılı Kanunun 7. maddesinde kesin kurallarla tespit edilmiştir. Memurların herhangi bir siyasi partiye kayıt olmaları veya bir siyasi partinin, şahsın ya da zümrenin çıkar veya zararını amaçlayan tutumlar sergilemeleri yasaktır. Hizmet yürütülürken dil, ırk, cinsiyet, felsefi inanç, siyasi düşünce, din ve mezhep temelinde ayrım yapılamaz; memurlar siyasi ve ideolojik gayeli bildiri, beyan ve eylemlerde bulunamaz ve bu eylemlere dahil olamazlar.
Analık, Mazeret ve Diğer İzin Hakları
Kadın memurlara tanınan analık izni 657 sayılı Kanunun 104. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre kadın memura doğumdan önce 8 ve doğumdan sonra 16 hafta olmak üzere toplam 24 hafta süreyle analık izni verilir; çoğul gebelik halinde ise doğum öncesi süreye 2 hafta eklenir. Analık izninin tamamlanmasının ardından çocuğun beslenmesi amacıyla kadın memura süt izni kullandırılır. Bu izin doğum sonrası analık izninin bitişinden itibaren ilk altı aylık periyotta günde üç saat, ikinci altı aylık periyotta ise günde bir buçuk saat olarak uygulanır.
Memurların mazeret ve ailevi durumları için kanunda özel izin hakları öngörülmüştür. Kanunun 104/B maddesi uyarınca eşinin, çocuğunun, kendisinin veya eşinin anne, baba yahut kardeşinin vefatı halinde memurun talebine bağlı olarak 7 gün ölüm izni verilir. Mazereti olan memura 10 güne kadar izin tanınabilmekte, zorunlu hallerde verilen ilave ikinci 10 günlük izin ise yıllık izin süresinden mahsup edilmektedir. Ayrıca 7578 sayılı Kanun değişikliği ile koruyucu aile statüsü kazanan memurlara çocuğun fiilen teslim edildiği günden itibaren 10 gün izin verilmesi esası kabul edilmiştir.
Aile kurma ve ebeveynlik süreçlerinde de 657 sayılı Kanunun 104. maddesi uyarınca mazeret izinleri uygulanır. Eşi doğum yapan erkek memura 10 gün babalık izni kullandırılır. Bunun yanında memurun bizzat kendi evlenmesi veya çocuğunun evlenmesi halinde ilgilinin talebiyle 7 gün evlilik izni verilir.
Ölüm Yardımı Ödeneği ve Mali Güvenceler
Devlet memurunun vefat etmesi halinde 657 sayılı Kanunun 208. maddesi kapsamında yakınlarına ölüm yardımı ödeneği bağlanır. Bu yardım, memurun sağ iken yazılı bildirimle belirlediği şahsa verilir; herhangi bir bildirim yapılmamışsa sırasıyla eş ve çocuklara, onların yokluğunda ana ve babaya, bu kişilerin de bulunmaması halinde kardeşlere aktarılır. Ödeneğin tutarı ek gösterge dahil en yüksek Devlet memuru aylığının iki katı olarak hesaplanır. Söz konusu ödenek hiçbir vergi veya kesintiye konu edilemez, borç sebebiyle haczedilemez ve ödeme emri şartı aranmadan saymanlar tarafından derhal ödenir.
Disiplin Cezaları, İtirazlar ve Yargısal Denetim
657 sayılı Kanunun 125. maddesi memurlara uygulanabilecek beş farklı disiplin cezasını tayin etmiştir. Uyarma cezası görevde ve davranışlarda daha dikkatli olunması gerektiğinin bildirilmesidir. Kınama cezasında memura görevinde ve tavırlarında kusurlu bulunduğu yazılı olarak iletilir. Aylıktan kesme cezası memurun brüt aylık tutarından 1/30 ile 1/8 arasında kesinti yapılmasını doğurur. Kademe ilerlemesinin durdurulması memurun kademe terfiinin 1 ila 3 yıl süreyle engellenmesidir. Devlet memurluğundan çıkarma cezası ise memurun bir daha kamu personeli kadrolarına kabul edilmemek üzere görevine son verilmesini ifade eder.
Verilen disiplin cezalarına karşı başvurulacak idari itiraz yolları kanunun 135. maddesinde belirlenmiştir. Uyarma, kınama ve aylıktan kesme kararlarına karşı disiplin kuruluna; kademe ilerlemesinin durdurulması kararına karşı ise yüksek disiplin kuruluna itiraz edilir. Kanun kapsamındaki disiplin yaptırımlarının tamamı idari yargı denetimine açıktır ve ilgililer bu kararların iptali istemiyle idare mahkemelerinde dava açabilirler.
Sözleşmeli Personelin Kadroya Geçişi ve Disiplin Rejimi
7433 sayılı Kanun düzenlemesi çerçevesinde aynı kamu kurumunda 3 yıllık çalışma süresini dolduran sözleşmeli personel, 30 gün içerisinde müracaat ederek memur kadrosuna atanma hakkından yararlanır. Öte yandan sözleşmeli personelin tabi olduğu disiplin kuralları bakımından da memurların bağlı bulunduğu yasal disiplin hükümleri geçerlilik taşır.
Memurun vefatı halinde ölüm yardımı ödeneği kime ve ne kadar ödenir?
Ölüm yardımı ödeneği, memurun önceden bildirdiği kişiye; bildirim yoksa eşi ve çocuklarına, onlar yoksa anne ve babasına, bunlar da yoksa kardeşlerine ödenir. Miktar olarak ek gösterge dahil en yüksek Devlet memuru aylığının iki katı verilir ve bu tutar haczedilemez.
Devlet memuruna babalık ve evlilik durumlarında kaç gün izin tanınır?
Eşi doğum yapan memura 10 gün babalık izni verilirken, memurun bizzat kendisinin veya çocuğunun evlenmesi halinde 7 gün evlilik izni hakkı tanınmaktadır.
Disiplin cezalarına karşı hangi mercilere itiraz edilir?
Memura uygulanan uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarına yönelik itiraz başvuruları disiplin kuruluna yöneltilir. Kademe ilerlemesinin durdurulması kararına karşı yapılacak itirazların adresi ise yüksek disiplin kuruludur. İdari itiraz yollarının yanında, uygulanan her türlü disiplin cezasına karşı idari yargı mercilerinde iptal davası açılması da mümkündür.
Sözleşmeli personelin kadroya geçiş hakkı hangi şartlara bağlıdır?
7433 sayılı Kanun uyarınca aynı kurum bünyesinde üç yıllık hizmet süresini dolduran sözleşmeli personel, otuz gün içerisinde yazılı başvuruda bulunması halinde memur kadrosuna geçiş hakkı kazanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy