Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı ile Polis Müdahalesi

Anayasal Koruma ve Barışçıl Toplantı Kavramı

Anayasa'nın 34. maddesi uyarınca herkes, silahsız ve saldırısız bir şekilde toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir. Bu anayasal güvence, şiddete başvurulmaksızın fikir ve kanaatlerin barışçıl yöntemlerle dile getirilmesini koruma altına alır. Şiddet, silah veya saldırı unsuru barındırmayan barışçıl nitelikteki toplantılara idari veya kolluk makamlarınca müdahalede bulunulması yargı kararlarında hukuka aykırı değerlendirilebilmektedir.

Bildirim Usulü ve İzin Alma Şartının Bulunmaması

Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı idareden izin alma koşuluna bağlanamaz. 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun 10. maddesi uyarınca toplantı yapılabilmesi için düzenleme kurulu üyelerinin tamamının imzalayacağı bir bildirimin, toplantının başlamasından en az 48 saat önce ve çalışma saatleri içinde toplantının yapılacağı yerin bağlı bulunduğu valilik veya kaymakamlığa verilmesi gerekir. Bu bildirimde toplantının amacı, yapılacağı yer, gün, başlama ve bitiş saatleri ile düzenleme kurulu başkan ve üyelerinin açık kimlikleri, meslekleri, ikametgahları ve varsa çalışma yerleri belirtilir ve bildirime ilgili belgeler eklenir.

Bildirim karşılığında idarece gün ve saati gösteren alındı belgesi verilmesi zorunludur. Bildirimin mülki amirliklerce kabul edilmemesi veya alındı belgesinin verilmemesi durumunda keyfiyet tutanakla tespit edilerek noter vasıtasıyla ihbar yapılır ve noter ihbar saati bildirimin verilme saati sayılır. Aynı yer ve aynı gün toplantı yapmak üzere ayrı düzenleme kurullarınca bildirim verilmesi halinde ilk verilen bildirim geçerli kabul edilir ve diğer kurullara bu durum yazıyla bildirilir. Kanundaki bildirim yükümlülüğü yetkili makamların kamu düzenini sağlamak amacıyla tedbir almasına imkân tanıyan bir usul olup izin prosedürü niteliği taşımaz. Sadece bildirim yapılmadığı gerekçesiyle barışçıl bir gösteri dağıtılamayacağı gibi, yasada öngörülen kuralların her detayına uyulmaması da gösterinin barışçıl niteliğini ortadan kaldırmaz; devletin şiddet içermeyen davranışlara tahammül göstermesi gerekir.

Sınırlama Kriterleri ve Mekânsal Yasaklar

Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına getirilecek kısıtlamaların meşru bir amaca dayanması, kanunilik ilkesine uygun olması ve demokratik toplum düzeninin gereklerini karşılaması şarttır. Toplantının barışçıl nitelik taşımaması, kamu düzenini bozacak olması veya şiddet ve yağma gibi suçların işlenmesi tehlikesinin bulunması hallerinde valilik tarafından yasaklama tedbiri uygulanabilir. Valilik toplumun huzurunun bozulmaması, üçüncü kişilerin mağduriyet yaşamaması ve ulaşımın aksamaması gerekçeleriyle toplantı yer ve zamanını düzenleyebilir; ancak bu yetki hakkın özünü zedeleyecek ve katılımı fiilen imkânsız hale getirecek biçimde kullanılamaz.

2911 sayılı Kanun'un 22. maddesi kapsamında parklarda, mabetlerde, kamu hizmeti görülen bina ve tesisler ile bunların eklentilerinde ve Türkiye Büyük Millet Meclisine bir kilometre uzaklıktaki alan içinde toplantı yapılması yasaktır. Genel meydanlardaki toplantılarda ise halkın ve ulaşım araçlarının gelip geçmesini sağlamak amacıyla mülki amirliklerce yapılacak düzenlemelere uyulması zorunludur. Bununla birlikte aynı maddenin şehirlerarası karayollarında gösteri yürüyüşü yapılmasını mutlak biçimde yasaklayan hükmü, gösteri hakkını mekân yönünden ölçüsüz sınırlandırdığı ve demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir.

Polisin Müdahale Yetkisi ve Zor Kullanma Ölçütleri

Polis bir gösteriye ancak zorunlu bir kamu düzeni ihtiyacının bulunması ve uygulanacak müdahalenin orantılı olması halinde müdahale edebilir. Mülki amirlikler ve kolluk güçleri, göstericilere dağılma emri vermeden ve fiili müdahalede bulunmadan önce alanda somut bir tehlikenin varlığını, müdahale yerine başvurulabilecek daha hafif alternatif tedbirlerin bulunup bulunmadığını ve müdahalenin orantılılığını değerlendirmek durumundadır. Kamu otoriteleri müdahalelerinde somut ve açık bir tehlikenin mevcudiyetini ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koyamadığı takdirde anayasal hakkın ihlali gündeme gelebilmektedir.

Kamu makamlarının sınırlayıcı tedbirlerinde ölçülülük ilkesi esastır; durumun gerektirdiğinden ağır veya somut olay şartlarında zorunlu olmayan tedbirlere başvurulamaz. Göstericilere karşı aşırı güç kullanımı Anayasa'nın 17. maddesinde yer alan kötü muamele yasağının ihlalini oluşturabileceği gibi, kötü muamele eşiğine varmayan orantısız güç kullanımı da toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlali sayılabilmektedir.

Yargılama Tedbirleri ve Etkili Soruşturma

Toplantı ve gösteri yürüyüşlerine katılım nedeniyle yürütülen ceza yargılamalarında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarının verilmesi, bireyler üzerinde gelecekte gösterilere katılma konusunda caydırıcı bir etki yaratabilmekte ve toplantı hakkının ihlaline sebebiyet verebilmektedir. Bunun yanı sıra toplantı ve gösterilerde meydana gelen olaylar ve kolluk müdahalelerine ilişkin şikayetler hakkında adli makamların ve Cumhuriyet savcılıklarının soruşturmayı dikkat ve özenle yürütme yükümlülüğü bulunmaktadır; bu görevlerin ihmal edilmesi de hak ihlali niteliği taşıyabilmektedir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy