Taşınır Rehni Sözleşmesinin Niteliği ve Hukuki Dayanağı
Ticari işlemlerde taşınır rehni, borcun ödenmesini veya ifasını güvence altına almak amacıyla zilyetliğin devrine gerek olmaksızın taşınır varlık üzerinde tesis edilen sınırlı bir ayni haktır. 6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle 1447 sayılı Ticari İşletme Rehni Kanunu yürürlükten kalkmış olup mülga kanun döneminde kurulan ticari işletme rehinlerine mülga kanun hükümleri uygulanmaya devam eder. Taşınır rehni mevzuatında hüküm bulunmayan hallerde 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun taşınır rehnine ilişkin 939 ve devamı maddeleri hükümleri uygulanır. Rehinle güvence altına alınan alacağın devrinde ise 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 189. maddesi uyarınca devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki öncelik hakları, bağlı haklar ve işlemiş faizler devralana geçer.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 189Kaynağı aç
Sözleşmenin Tarafları ve Geçerlilik Koşulları
Taşınır rehni sözleşmesi taraflar bakımından kanunla sınırlandırılmıştır. Rehin sözleşmesinde rehin alacaklısı taraf yalnızca kredi kuruluşları, esnaf veya tacir olabilir. Rehin borçlusu tarafında ise yalnızca tacir, esnaf, çiftçi, üretici örgütü ve serbest meslek erbabı yer alabilir; kanunda sayılan bu kişiler dışındakiler arasında sözleşme kurulamaz. Rehin hakkının geçerli olarak kurulması için güvence altına alınan mevcut veya müstakbel bir alacağın bulunması, rehin iradesi, sözleşmenin hazırlanıp imzalanması ve Rehinli Taşınır Sicili'ne tescil şarttır; rehin hakkı tescil ile kurulur.
Taşınır rehni sözleşmesi yazılı olarak veya elektronik ortamda kurulabilir. Sözleşmenin tarafların açık irade beyanlarını içermesi geçerlilik şartıdır. Yazılı hazırlanan sözleşmelerin Rehinli Taşınır Sicili nezdinde imzalanması veya taraf imzalarının noterce onaylanması gerekir. Elektronik ortamda hazırlanan sözleşmeler ise güvenli elektronik imza ile imzalanır.
Sözleşmede Bulunması Zorunlu Unsurlar ve Rehnin Kapsamı
Taşınır rehni sözleşmesinde rehin alacaklısı, rehin veren borçlu veya üçüncü kişi olan taraflar ile taraflara ait detayların, borcun konusunun, güvence altına alınan borç miktarının belirli olması halinde borç ve güvence miktarının veya belirli değilse rehnin ne miktar için güvence teşkil ettiğinin, ödenecek para cinsi ve rehnin azami miktarının, rehne konu varlık ile ayırt edici özelliklerinin ve tescilden doğacak masrafları üstlenecek tarafın belirtilmesi zorunludur. Zorunlu unsurlardan birinin eksik olması halinde sicil yetkilisi tescili gerçekleştirmez. Rehnin azami miktarının tespit edilemediği durumlarda güvence altına alınan borcun miktarının yabancı para birimi olarak gösterilmesi mümkündür. Ayrıca rehin hakkının kurulması öncesinde Değerleme Yönetmeliği kapsamında değer tespiti yapılmışsa belirlenen bu değerin de sözleşmede yer alması gerekir.
Taşınır rehni, üzerinde rehin kurulan taşınır varlıkların bütünleyici parçalarını kapsar. Buna karşılık mevcut veya sonradan ilave edilen eklentilerin rehnin kapsamına alınabilmesi için tarafların bu hususu sözleşmede ayrıca kararlaştırması gerekir. Rehne konu taşınır varlığın getirilerinin rehin kapsamına dahil edilebilmesi de sözleşmede açıkça hükme bağlanmasına bağlıdır.
Menfi Rehin Yasağı ve Rehin Sıralaması
Rehne konu taşınır varlığın alt veya art rehne konu edilmesini engelleyen ya da rehin verenin taşınır varlık üzerindeki tasarruf yetkisini kısıtlayan menfi rehin kayıtları geçersizdir. Taşınır rehninde alacaklı sıralaması, tarafların seçimine göre derece sistemi veya öncelik sırasına göre belirlenir. Taraflarca derece sistemi seçildiğinde derecenin itibari değerinin, rehin alacaklısının derece ve sırasının sözleşmede belirtilmesi gerekir. Tescil sırasında derece sisteminin seçilmesi halinde sonraki sırada yer alan rehin alacaklılarına boşalan dereceye geçme hakkı tanınabilir; bu hakkın rehin sözleşmesi dışında düzenlenmesi halinde geçerliliği sicile tesciline bağlıdır.
Zilyedin Yükümlülükleri ve Temerrüt Halinde Mülkiyetin Devri
Rehinli taşınırın zilyedi, taşınırın değerini koruyacak gerekli tedbirleri almak ve değerini rehin alacaklısı aleyhine azaltan tasarruflarından doğan zararları tazmin etmekle yükümlüdür. Rehin alacaklısının ise rehne konu varlığı denetleme hakkı bulunur. Genel hükümlerdeki borcun ödenmemesi durumunda rehinli varlığın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini geçersiz sayan yasak kaldırılarak, borcun ifa edilmemesi üzerine alacaklıya taşınır mülkiyetinin devrini talep etme hakkı tanınmıştır; bu yetkinin kullanılabilmesi için sözleşmede açıkça belirtilmesi gerekir.
Ticari işlemlerde taşınır rehni sözleşmesini kimler akdedebilir?
Rehin alacaklısı tarafında yalnızca kredi kuruluşları, esnaf veya tacirler; rehin borçlusu tarafında ise tacir, esnaf, çiftçi, üretici örgütü ve serbest meslek erbabı yer alabilir. Kanunda sayılan bu kişi grupları dışındakiler arasında sözleşme kurulamaz.
Rehinli Taşınır Sicili zorunlu unsurları eksik sözleşmeyi tescil eder mi?
Taşınır rehni sözleşmesinde bulunması zorunlu unsurlardan birinin eksik olması durumunda sicil yetkilisi tescili gerçekleştirmez.
Borç ifa edilmediğinde rehinli taşınırın mülkiyeti talep edilebilir mi?
Borcun ifa edilmemesi halinde rehin alacaklısı taşınırın mülkiyetinin devrini talep edebilir; bu hakkın doğması için sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olması zorunludur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy