Bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır. Ticari iş karinesi bu asıl üzerine kurulur ve adi bir karinedir; aksi ispat edilebilir. İspat yükü, iddiayı ileri süren tarafa aittir. Sözleşme taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğindeyse, Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılır.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 19Kaynağı aç
Tacirin borçlarında ticari olma aslı
Türk Ticaret Kanunu’nun 19. maddesinin birinci fıkrası, tacirin borçlarını ticari saymayı başlangıç noktası kabul eder. Borcun ticari niteliği her somut ilişkide baştan ayrıca kanıtlanmaz. Ticari olmama iddiası, bu aslın aksini göstermeye yönelir ve ispat yükü iddiayı ileri süren taraftadır.
Karinenin çalışması, işlemin tarafının tacir sıfatını taşımasına bağlıdır. Gerçek kişinin tacir sayılması, bir ticari işletmeyi kurup kısmen de olsa kendi adına işletmesine bağlıdır. Limited şirket ve anonim şirket örneğinde şirket doğrudan tacir statüsündedir. Esnaf niteliğindeki kişiler tacir sayılmadığından, onların yaptığı işlemler kural olarak ticari iş karinesinden yararlanamaz.
Gerçek kişi tacirde borcun adi sayılması
Gerçek kişi olan tacir bakımından iki hâl borcu adi kılar. Tacir, işlemi yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirirse borç adi sayılır. İşin ticari sayılmasına durum elverişli değilse sonuç yine borcun adi sayılmasıdır. Bu hâller, borçların ticari olmasının asıl olduğu kuralın gerçek kişi tacire özgü istisnalarıdır.
Ayrım bir örnekle şöyle gösterilir: Mobilya imalatçısı tacirin fabrikası için hammadde alması ticari iştir. Aynı tacirin ailesi için eve televizyon alması ise ticari işletmeyle ilgili görülmez ve adi iş kabul edilir. Konfeksiyon tacirinin dükkânında satmak üzere kumaş alması da işletmeyle ilgilidir. Tedarikçi, bu alımın ticari niteliğini ayrıca kanıtlamak zorunda değildir.
Yalnız bir taraf için ticari olan sözleşmeler
Bir sözleşmede ticari iş niteliği taraflardan yalnız birinin tarafında bulunuyorsa, Kanunda aksi yönde hüküm yoksa bu nitelik karşı taraf bakımından da doğar. Türk Ticaret Kanunu’nun 19. maddesinin ikinci fıkrası, bu sonucu aksine hüküm bulunması hâli saklı kalmak üzere kabul eder; nitelik yalnız tacir olan tarafla sınırlı tutulmaz.
Tacirin borcu kural olarak ticari midir?
Evet. Bir tacirin borçlarının ticari olması asıldır. Ticari olmama iddiasını ileri süren taraf, bu adi karinenin aksini ispat yükünü taşır.
Gerçek kişi tacirin borcu ne zaman adi sayılır?
Gerçek kişi tacir, işlemi yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirirse borç adi sayılır. İşin ticari sayılmasına durum elverişli değilse de borç adi sayılır.
Sözleşme yalnız biri için ticariyse diğeri için de ticari iş sayılır mı?
Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça evet. Taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğindeki sözleşme, diğeri için de ticari iş sayılır.
Esnafın işlemi ticari iş karinesine girer mi?
Kural olarak girmez. Esnaf niteliğindeki kişiler tacir sayılmadığından, onların yaptığı işlemler kural olarak ticari iş karinesinden yararlanamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy