Ticaret Şirketlerinin Bakanlıkça Denetimi ve Sonuçları

Bakanlık Denetiminin Yasal Dayanağı ve Kapsamı

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 210 uyarınca ticaret şirketlerinin kanun kapsamındaki işlemleri Bakanlık denetim elemanları tarafından denetlenir. 6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanunu m. 274 döneminde denetim yetkisi anonim şirketlerle sınırlıyken, 6102 sayılı Kanun ile bu denetimin kapsamı genişletilmiş ve denetim anonim şirketlerle sınırlı kalmayıp bütün ticaret şirketlerinin tabi olduğu genel bir yükümlülük haline getirilmiştir.

Türk Ticaret Kanunu m. 210/1 uyarınca denetimin ilkeleri, usulü ve denetime tabi işlemler Bakanlıkça hazırlanan yönetmelikle belirlenir. Aynı hüküm çerçevesinde Bakanlık, kanunun ticaret şirketlerine ilişkin kurallarının tatbiki amacıyla tebliğler çıkarmaya yetkili kılınmış olup ticaret sicili müdürlükleri ve şirketler bu düzenlemelere uymakla yükümlüdür. Kanunun 210 uncu maddesinin ikinci fıkrasına göre diğer bakanlık, kurul ve kamu kurumları ise şirketlere yönelik düzenleme yetkilerini ancak kendilerine kanunla tanınan sınırlar içinde, öngörülen amaç, konu ve şekil şartlarına bağlı kalarak kullanabilir.

Ticaret Şirketlerinin Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca Denetlenmesi Hakkında Yönetmelik m. 13 uyarınca, tüzel kişiliği sona eren ticaret şirketleri de Bakanlık denetimine tabidir. Yönetmeliğin 5 inci maddesi uyarınca ticaret şirketlerinin kuruluş işlemlerinden ticaret siciline tescil ve ilanına, ticaret unvanı ve işletme adına ilişkin süreçlerden ticari defterlerine, şirketlerin birleşmesi, bölünmesi ve tür değiştirmesinden şirketler topluluğu kapsamındaki işlemlerine kadar tüm faaliyetleri denetime tabidir.

Denetimin Niteliği, İlkeleri ve Başlatılması

Bakanlık denetimi şirket işlemlerinin kanuna uygunluğunu sağlamak amacıyla aksaklıkları giderici önleyici, mevzuata aykırılıkların düzeltilmesi için rehberlik edici iyileştirici ve cezai ile hukuki sorumlulukları işleten yaptırım uygulayıcı bir nitelik taşır. Denetim sonucunda cezai sorumluluğu saptananlar yetkili makamlara sevk edilir; hukuki sorumluluğu doğanların durumu ise genel kurul gündemine alınıp yönetim organına bildirilir.

Denetim faaliyeti tarafsızlık, eşitlik, dürüstlük, gizlilik ve mesleki özen ilkelerine göre yürütülür. Bu ilkeler kanıtların toplanmasından sonuçların değerlendirilmesine kadar sürecin bütününde geçerlidir ve denetimden çıkan sonuç kesinleşinceye kadar gizlilik ilkesi hâkimdir.

Bakanlık denetim kararını kendiliğinden re'sen alabileceği gibi şirket ortaklarının ya da üçüncü kişilerin istem, ihbar veya şikâyetleri üzerine de denetim başlatabilir.

Denetimin Yürütülüş Usulü ve Topluluk Şirketlerine Teşmili

Denetim kural olarak şirket merkezinde, ticari işletmede veya gerek duyulduğunda şubede Bakanlık denetim elemanlarınca yürütülür. Şirketin teknolojik altyapısının elverişli olması ve denetim elemanının merkezde fiili incelemeye gerek görmemesi halinde, Bakanlığın uygun görüşü alınarak inceleme sadece dosya üzerinden de yapılabilir.

Denetim elemanlarının yürütülen denetimi şirketin hâkim, iştirak veya bağlı şirket ilişkisinde bulunduğu diğer ticaret şirketlerini de kapsayacak biçimde genişletebilmesi kendiliğinden mümkün olmayıp bu doğrultuda Bakanlıktan ayrıca izin alınması zorunludur.

Bilgi ve Belge Verme Yükümlülüğü ile Yaptırımı

Denetim sürecinde talep edilen bilgi ve belgeleri sağlama yükümlülüğü yalnızca denetime tabi şirket ile sınırlı değildir. Kamu kurum ve kuruluşları, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, kamuya yararlı dernekler, noterler, bankalar ve sigorta şirketleri dahil olmak üzere diğer tüm gerçek ve tüzel kişiler de denetim sebebiyle istenilen belgeleri temin etmekle yükümlüdür.

Denetim esnasında istenilen belgeler gizli dahi olsa ibrazdan imtina edilemez. Türk Ticaret Kanunu m. 562/4 hükmü gereğince, kanun hükümlerine göre tutulmakla veya muhafaza edilmekle yükümlü olunan defter, kayıt ve belgeler ile bunlara ilişkin bilgileri, denetlenen kişiye ait olup olmadığına bakılmaksızın denetim elemanlarınca istenmesine rağmen vermeyenler, eksik verenler veya denetim elemanlarının görevini yapmasını engelleyenler hakkında, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde üç yüz günden az olmamak üzere adli para cezasına hükmedilir.

Denetim Raporlarının Türleri ve İşlevleri

Denetim faaliyetinin tamamlanması üzerine mevzuatta gösterilen raporlar düzenlenir. Şirket işlemlerinin kanuna uygunluğunun tespiti amacıyla teftiş raporu, cezai sorumluluğu gerektiren bir suçun varlığı halinde soruşturma raporu ve bu iki raporda düzenlenmeyen diğer bütün konular için ise inceleme raporu hazırlanır.

İnceleme raporunda şirket işlemlerine dair tespitlerin yanı sıra ilgililerin hukuki sorumluluğunu gerektiren durumların genel kurul gündemine sunulması, idari para cezalarının uygulanması ve diğer bakanlık, kurum veya kuruluşların görev alanına giren tedbirlere ilişkin görüş ve değerlendirmeler de yer alır.

Fesih Davası Açılması ve Usulü

İşletme konusuna yahut kamu düzenine aykırılık teşkil eden işlemlere girişen, bu doğrultuda hazırlık yapan ya da muvazaalı faaliyet yürüttüğü saptanan şirketlerin tüzel kişiliğinin sona erdirilmesi amacıyla yargı yoluna başvurulabilir. Türk Ticaret Kanunu m. 210/3 uyarınca, özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak şartıyla Bakanlıkça bu kapsamdaki fiillerin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde fesih davası açılması mümkündür. İdari denetim usulü kapsamında, söz konusu aykırılıklar tespit edildiğinde fesih davasının açılabilmesi için denetim elemanlarınca önceden bir inceleme raporu düzenlenmiş olması şarttır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy