Ticaret şirketlerinde ortaklık yapısı; sermaye koyma borcu karşılığında kazanılan pay sahipliğini, şirketin yönetim ve kontrol dengesini ve ortaklar arasındaki hukuki bağları ifade eder. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) kapsamında sermaye şirketleri esas olarak Anonim Şirket (A.Ş.) ve Limited Şirket (LTD) türlerinde kurulur. TTK m. 329 uyarınca anonim şirkette pay sahipleri sadece taahhüt ettikleri sermaye payları ile şirkete karşı sorumludur; şirket alacaklılarına karşı doğrudan kişisel sorumlulukları yoktur. TTK m. 573 uyarınca limited şirkette de ortaklar şirket borçlarından sorumlu olmayıp taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemekle yükümlüdür.
Ortaklık haklarının kapsamı
Ortaklık hakları malvarlığı hakları ve kişisel haklar olarak ikiye ayrılır. Malvarlığı haklarının başında kâr payı (TTK m. 508 ve m. 608) ve tasfiye bakiyesinden pay alma hakkı gelir; kâr payı kural olarak ödenmiş sermaye veya esas sermaye payı oranına göre dağıtılır. Kişisel haklar ise genel kurula katılma, oy kullanma, iptal davası açma ve bilgi alma/inceleme haklarını içerir. Özellikle limited şirketlerde TTK m. 614 uyarınca her ortak müdürlerden şirketin bütün işleri ve hesapları hakkında bilgi isteme ve inceleme yapma hakkına sahiptir; bu hak şirket sözleşmesiyle tamamen kaldırılamaz.
Özen, dürüstlük ve mali sorumluluk
Ortaklar şirkete karşı sermaye koyma borcunun yanı sıra limited şirketlerde sözleşmeyle kararlaştırılmışsa ek ödeme ve yan edim yükümlülüklerine (TTK m. 603, 606) ve sadakat borcuna tabidir. Şirketin ticari borçlarında limited şirket ortakları üçüncü kişilere karşı şahsen sorumlu olmasa da, amme alacakları bakımından önemli bir yasal istisna vardır: 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun m. 35 uyarınca, limited şirketten tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen vergi ve SGK prim borçlarından ortaklar, şirketteki sermaye hisseleri oranında doğrudan doğruya ve tüm malvarlıklarıyla sorumludurlar.
Hakların dayanağı ve pay oranı
Pay sahipliği hakları kural olarak taahhüt edilen veya sahip olunan sermaye payının nominal değerine göre belirlenir. Ancak anonim şirketlerde esas sözleşme ile belirli pay gruplarına yönetim kuruluna aday gösterme veya oyda imtiyaz tanınabileceği gibi (TTK m. 478, 479), limited şirketlerde de sözleşmeyle oyda imtiyazlı paylar veya her paya bir oy esası benimsenebilir (TTK m. 618). Bu tür imtiyazlar sermaye oranı ile yönetim kontrolü arasındaki dengeyi değiştirebilir.
Kâr payı, şirketin net dönem kârından ve kanuni yedek akçeler ayrıldıktan sonra dağıtılabilir (TTK m. 509, 608). Genel kurul kararı olmaksızın ortakların kendiliğinden kâr çekmesi mümkün değildir; haksız veya usulsüz alınan kâr paylarının şirkete iadesi gerekir (TTK m. 512, 611).
Kararların alınma biçimi
Şirket kararları kural olarak oybirliğiyle değil, yetkili organlarca kanuni veya sözleşmesel nisaplara göre alınır. Anonim şirket genel kurulunda olağan kararlar TTK m. 418 uyarınca sermayenin en az dörtte birini temsil eden pay sahiplerinin hazır bulunduğu toplantıda oyların salt çoğunluğuyla alınır. Limited şirket genel kurulunda ise TTK m. 620 uyarınca kanun veya sözleşmede aksi öngörülmedikçe kararlar toplantıda temsil edilen oyların salt çoğunluğu ile alınır. Kararların oybirliğiyle alındığı ifadesi genel bir kuralı yansıtmaz.
Şirket için hayati önem taşıyan kararlarda ise ağırlaştırılmış nisaplar aranır. Örneğin limited şirketlerde şirket konusunun değiştirilmesi veya oyda imtiyazlı pay ihdası gibi önemli kararlar (TTK m. 621), temsil edilen oyların en az üçte ikisinin ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğunun bir arada bulunmasıyla alınabilir. Ortaklar arasında sermaye artırımı, esas sözleşme değişikliği veya birleşme gibi işlemlerde ilgili kanuni nisapların kontrol edilmesi şarttır.
Yapının değişmesi ve dönüşüm
Ortaklık yapısındaki değişiklikler anonim şirketlerde kural olarak serbest pay devriyle gerçekleşirken; limited şirketlerde esas sermaye payının devri TTK m. 595 uyarınca yazılı şekilde ve noter huzurunda imza tasdikiyle yapılır ve genel kurulun onayına sunulur. Şirketin birleşmesi, bölünmesi veya tür değiştirmesi gibi yapısal dönüşümler ise TTK m. 134–194 arasındaki özel kurallara, raporlama yükümlülüklerine ve tescil prosedürlerine tabidir.
Anlaşmazlık ve ortaklığın sonlandırılması
Ortaklar arasındaki uyuşmazlıklarda pay sahipleri kanuna ve ana sözleşmeye aykırı genel kurul kararlarının iptali (TTK m. 445, 622) veya butlanı için dava açabilir, şirketin özel denetçi ile denetlenmesini isteyebilir ya da yöneticilerin hukuki sorumluluğuna başvurabilir. Görevli mahkeme kural olarak şirket merkezinin bulunduğu yer Asliye Ticaret Mahkemesidir. TTK m. 5/A uyarınca ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Genel kurul kararının iptali, fesih veya çıkma talepleri sırf ticari nitelikte oldukları için otomatik olarak bu kapsama girmez.
Uyuşmazlıkların giderilemediği ve ortaklığın çekilmez hâle geldiği durumlarda, limited şirket ortağı haklı sebeplerin varlığında mahkemeden şirketten çıkmasına izin verilmesini isteyebilir (TTK m. 638) veya haklı nedenle şirketin feshini talep edebilir (TTK m. 636/3). Mahkeme fesih yerine davacı ortağa payının gerçek değerinin ödenerek şirketten çıkarılmasına karar verebilir. Anonim şirketlerde halka açık olmayan şirketlerde sermayenin en az onda birini (%10), halka açık anonim şirketlerde ise yirmide birini (%5) temsil eden pay sahipleri haklı sebeplerle şirketin feshini dava edebilir (TTK m. 531).
Sık sorulan sorular
Ticaret şirketinde ortaklık yapısı neyi ifade eder?
Ortaklık yapısı; pay sahiplerinin sermaye paylarını, şirketin mülkiyet ve yönetim dengesini ve şirket ile ortaklar arasındaki hak ve borçlar ilişkisini ifade eder.
Ortakların başlıca hakları nelerdir?
Ortakların başlıca hakları; kâr payı ve tasfiye payı gibi malvarlığı hakları ile genel kurula katılma, oy kullanma, bilgi alma, inceleme ve iptal davası açma gibi kişisel haklardır.
Kâr paylaşımı hangi ölçüye göre beklenir?
Kâr dağıtımı, net dönem kârından kanuni yedek akçeler ayrıldıktan sonra genel kurul kararıyla ve kural olarak ortakların sermaye payları oranında yapılır.
Kararlar oybirliğiyle mi çoğunlukla mı alınır?
Genel kurul kararları kural olarak oybirliğiyle değil; anonim şirketlerde toplantı ve oyların çoğunluğuyla (TTK m. 418), limited şirketlerde ise temsil edilen oyların salt çoğunluğuyla (TTK m. 620) alınır; önemli kararlar için ağırlaştırılmış nisaplar gerekir.
Çözülemeyen anlaşmazlıkta ne seçilebilir?
Limited şirket ortağı haklı sebeple çıkmasına izin verilmesini isteyebilir (TTK m. 638); bir ortağın haklı sebeple çıkarılması davası ise şirketin istemine bağlıdır (m. 640/3). Anonim şirkette, halka açık olmayan şirketlerde en az %10, halka açık anonim şirketlerde en az %5 sermayeyi temsil eden pay sahipleri haklı sebeple fesih isteyebilir (TTK m. 531); mahkeme fesih yerine davacıların paylarının gerçek değeri ödenerek çıkarılmalarına veya uygun başka bir çözüme karar verebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy