Ticaret Sicilinde Tescil, İlan ve Başvuru Esasları

Ticaret sicili, Gümrük ve Ticaret Bakanlığının gözetim ve denetiminde ticaret sicili müdürlükleri ve şubeleri tarafından tutulur. Tescil kural olarak istem üzerine yapılır. Sicil kaydının üçüncü kişiler hakkında sonuç doğurması ise, ilandan önce tescille sonuç doğuran özel hükümler saklı kalmak üzere, tescilin sicil gazetesinde ilan edildiği tarihe bağlanır. Tescil ve ilan, Kanunun ayrıca ispat şartı öngördüğü hallerde tek başına üçüncü kişinin olguyu bildiğini göstermeye yetmeyebilir.

Sicilin kuruluşu ve tutulması

Türk Ticaret Kanunu’nun 24. maddesinin birinci fıkrasına göre Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, il merkezindeki ticaret ve sanayi odaları ile ticaret odalarında faaliyet gösterecek ticaret sicili müdürlükleri kurar. Bakanlık, il merkezleri dışındaki odalarda da müdürlük kurabilir ve müdürlüklere bağlı şubeler oluşturabilir. Sicil, Bakanlığın gözetim ve denetiminde bu müdürlükler ve şubeler tarafından tutulur.

Aynı maddenin üçüncü fıkrası, sicil kayıtlarının elektronik ortamda tutulmasına ilişkin usul ve esasların Kanunun 26. maddesine göre çıkarılacak yönetmelikte gösterilmesini öngörür. Tescil ve ilan edilmesi gereken içeriklerin düzenli biçimde depolandığı ve elektronik ortamda sunulabildiği merkezi ortak veri tabanı, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nezdinde oluşturulur. Kayıt işlemleri için toplanması ve işlenmesi gerekli kişisel veriler, kişisel verilerin korunması ve bilgi güvenliğine ilişkin mevzuata uygun şekilde korunur.

Müdürlüğün kurulmasında aranacak şartlar ile odalar arasında sicil işlemlerine ilişkin gerekli işbirliğinin esasları, Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca çıkarılacak tebliğle düzenlenir. Bu hüküm tebliğin içeriğini ayrıca belirlemez.

Yönetmelikle düzenleme yetkisi ve geçiş hükümleri

Kanunlaşan 26. madde, ticaret sicili müdürlüğü, sicil defterleri, tescil zorunluluğunun yerine getirilmesi ve benzeri konuların bir tüzükle düzenlenmesini öngörüyordu. Türk Ticaret Kanunu’nun 26. maddesinin birinci fıkrası ise müdürlüğün kurulmasını, defterlerin tutulmasını, tescil zorunluluğuna ilişkin usul ve esasları, sicil müdürlerinin kararlarına karşı itiraz yollarını, personelde aranacak nitelikleri, disiplin işlerini ve ilgili diğer esas ve usulleri Cumhurbaşkanınca çıkarılacak yönetmelikte düzenlenecek konular arasında sayar. Tüzük öngören bu düzenleme ile yönetmelik çıkarma yetkisini Cumhurbaşkanına bırakan hüküm, aynı anda uygulanacak tek bir yetki kuralı olarak birleştirilemez.

Ticaret Sicili Yönetmeliği, 27 Ocak 2013 tarihli ve 28541 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 6103 sayılı Kanun’un 42. maddesinin birinci fıkrası, Türk Ticaret Kanunu veya bu Kanun uyarınca hazırlanacak tüzük ve yönetmeliklerin, Türk Ticaret Kanunu’nun yürürlüğü tarihinden itibaren altı ay içinde yürürlüğe konulmasını öngörür. Bu süre, ikincil düzenlemelerin hazırlanma süresidir.

Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre, öngörülen tüzük ve yönetmelikler yürürlüğe girinceye kadar, eski kanunlara dayanılarak çıkarılmış tüzük ve yönetmeliklerin Türk Ticaret Kanunu’na ve 6103 sayılı Kanun’a aykırı olmayan hükümleri uygulanır. Aykırı hükümler ise usulüne uygun şekilde değiştirilerek uygulanabilir. Hüküm, eski Ticaret Sicili Tüzüğü’nün hangi hükümlerinin aykırı olduğunu veya tüzüğün açıkça yürürlükten kaldırıldığını göstermez.

Personel cezaları ve sicilden doğan zarar

Yönetmelik, müdürlük personeline verilecek cezalar ile cezayı gerektiren fiil ve halleri ayrıca düzenler. Ceza türleri ve fiiller bu çerçevede tek tek belirlenmiş değildir. Sicilin tutulmasından doğacak tüm zararlardan Devletin ve ilgili odanın müteselsilen sorumlu olduğu da Yönetmelikte belirtilir.

Mülga Türk Ticaret Kanunu’nda yer alan, sicilin tutulmasından doğan zararlardan devletin sorumluluğu 559 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kaldırılmış, Türk Ticaret Kanunu ile yeniden getirilmiştir. Bu anlatım, sorumluluğun hangi madde numarasıyla düzenlendiğini ayrıca göstermez.

Elektronik kayıt, numara ve saklama

Yönetmelik, sicil işlemlerinin elektronik ortamda yürütüldüğü, kayıtlar ile tescil ve ilana konu içeriğin depolandığı Merkezi Sicil Kayıt Sistemi’ni düzenler. Sistem, Bakanlık ile Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nezdinde oluşturulur. Tüm sicil defterleri bu sistemde tutulur. Tescil edilen ticari işletmeye, ticaret şirketine ve şubeye, tescille birlikte yalnızca kendisine ayrılmış ve sonradan değiştirilemeyen bir numara verilir.

Tescile dayanak olan bütün belgeler ve ilanların yer aldığı gazeteler, bu numara ve dosya numarası altında açılan sicil dosyasında süre sınırı olmaksızın saklanır. Tacirler, Kanunun zorunlu tuttuğu işlemleri elektronik ortamda güvenli elektronik imza kullanarak yapabilir. Sicilin içeriği ile müdürlükte saklanan senet ve belgeler hem elektronik ortamda hem müdürlükte herkesçe incelenebilir.

Başvuruyu yapabilecek kişiler

Yönetmeliğin 22. maddesinin birinci fıkrasına göre tescil başvurusu, ilgililer, temsilcileri veya hukuki halefleri tarafından yetkili müdürlüğe yapılır. Tacir gerçek kişi ise ilgili, kendisi, vekili veya sözleşmeyle yetkilendirilmiş temsilcisidir. Tacir tüzel kişi ise ilgili, yetkili organları veya yetkili temsilcileridir.

Bir olgunun tescilini istemek birden fazla kişi için hem zorunlu hem yetkiliyse, Kanunda ve Yönetmelikte aksi düzenlenmedikçe bunlardan birinin istemiyle yapılan tescil hepsi tarafından istenmiş kabul edilir. Aksi hüküm varsa bu sonuç kendiliğinden doğmaz. Başvurunun mirasçılarca yapılması gereken hallerde, mirasçılar adına vasiyeti tenfiz memuru veya tasfiye memurları da başvurabilir. Bu imkân, her olayda mirasçıların yerine başvurulmasını zorunlu hale getirmez.

Tescil kural olarak istem üzerine yapılır ve tescile esas kayıtlar ile belgeler elektronik ortamda sunulabilir. Bir işletmenin veya unvanın tescilini isteyen kişilerden, tüzel kişilerden ve bunların yetkilendirdiği kişilerden, işletme unvanı, sermaye ve işletme merkezi gibi bilgilerin doğruluğunu taahhüt eden ve aksinin sorumluluğunu üstlenen bir taahhütname istenir.

Müdürlüğün incelemesi ve eksikliğin giderilmesi

Müdür ve müdür yardımcıları, tescil için aranan kanuni şartların bulunup bulunmadığını incelemekle yükümlüdür. Müdürlük eksiklik görürse tamamlanması için en çok otuz gün süre verebilir ve bu süreyi en fazla iki kez uzatabilir. Süre verme her başvuruda zorunlu değildir; hüküm, verilebilecek sürenin üst sınırını ve uzatma sayısını düzenler.

İlanın üçüncü kişilere etkisi

Sicil kayıtları, kaydın bulunduğu yere bağlı olmaksızın, tescilin sicil gazetesinde ilan edildiği tarihten itibaren üçüncü kişiler hakkında sonuç doğurur. Üçüncü kişiler bu kayıtları bilmediklerini ileri süremez. Bir olgunun ilandan önce, tescille birlikte hüküm doğurmaya başlayacağını öngören özel hükümler saklıdır.

Kanunun çeşitli hükümleri, bir olgunun tescil ve ilanının tek başına üçüncü kişinin bu olguyu bildiğinin ispatına yetmeyeceğini düzenler.

Ticaret unvanının korunması

İlk kez tescil edilen bir unvan, tescilin hangi sicil dairesinde yapıldığına bakılmaksızın Türkiye genelinde korunur. Yeni unvanın daha önce tescil edilmiş bir unvandan ayırt edilmesi gerekiyorsa unvana ek yapılır.

Hâkimiyet sözleşmesi ve pay haklarının donması

Yönetmelikteki tanıma göre hâkimiyet sözleşmesi, bir sermaye şirketinin yönetim organına hiçbir şarta bağlı olmaksızın talimat verme yetkisi içeren ve geçerli sayılabilmesi için talimat alan şirketin merkezinin bulunduğu müdürlüğe tescili gereken sözleşmedir. Türk Ticaret Kanunu’nun 198. maddesinin üçüncü fıkrası ise sözleşmenin geçerli olabilmesini ticaret siciline tescil ve ilan şartına bağlar. Sözleşmenin geçersizliği, bu Kanun ve diğer kanunlardaki şirketler topluluğuna ilişkin yükümlülük ve sorumluluk hükümlerinin uygulanmasını engellemez. Geçerlilik şartı bakımından Kanundaki tescil ve ilan şartı esas alınır.

Kanunun 198. maddesinin ikinci fıkrasına göre, birinci fıkrada öngörülen bildirim ile tescil ve ilan yükümlülüğü yerine getirilmediği sürece ilgili paylara ait oy hakkı dahil diğer haklar donar. Bildirimin yerine getirilmemesinin diğer hukuki sonuçlarına ilişkin hükümler saklıdır. Yönetmelik, oy ve pay oranının hesaplanması ile karşılıklı iştirak hakkında ayrıntılı düzenlemeler içerir; teşebbüs kavramını ayrıca tanımlamaz.

Kuruluş, sermaye ve yapısal değişiklikler

Yönetmelik birleşmeyi daha ayrıntılı düzenler; bölünme ve tür değiştirmenin nasıl yapılacağını da belirler. Anonim ve limited şirketlerin tek ortaklı olması, şartlı sermaye artırımı, kayıtlı sermaye sistemi, ek tasfiye, tasfiyeden dönme, denetçi seçimi ve ana şirketin denetçi seçimine ilişkin tescil işlemlerine yer verir. Kuruluşta kurucular beyanı ve kuruluşla ilgili sözleşmeler gibi yeni belgelerin sicile sunulması öngörülür.

Şirkete ayni sermaye konulabilmesi için tescil başvurusunda, ayni sermaye olarak konulan unsurların kayıtlı bulundukları sicillere şerh verildiğini gösteren belgenin sunulması gerekir. Ticari işletme devri tescille hüküm ifade eder.

Temsil ibaresindeki değişiklik ve limited şirket payı

Anonim şirketlere ilişkin bentlerin birinci ila yedinci alt bentlerindeki “temsil ve ilzama” ibareleri, 12 Aralık 2019 tarihli ve 30976 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 1819 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı’nın 6. maddesiyle “temsile” şeklinde değiştirilmiştir. Değişiklik, anılan anonim şirket alt bentleriyle sınırlıdır.

Limited şirkette sermaye payının devrine genel kurul onay vermiş olmasına rağmen genel kurul tarihinden itibaren üç ay içinde karar verilmemesi nedeniyle devir kabul edilmiş sayılırsa ve müdürler bu tarihten itibaren otuz gün içinde başvurmazsa, ayrılan ortak adının bu paylarla ilgili olarak silinmesi için başvurabilir. Bu imkân, limited şirketlerde başvuru yapabilecek kişilere ilişkin özel bir ihtimaldir; bütün pay devirlerine uygulanan genel bir kural değildir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy