İskoçya hukukunda mülkiyet ve miras rejimi, tapu sicilinin tescil güvencesi ile terekenin kademeli tasfiye esaslarına dayanır. Mirasbırakan vasiyetname düzenlemiş olsa dahi sağ kalan eş, sivil ortak ve çocukların taşınır tereke üzerindeki yasal hakları korunurken, vasiyetsiz miras paylaşımında öncelikli haklar ile kanuni miras payları genel intikal sırasından önce gelir.
İskoçya Taşınmaz Sicili ve Mülkiyetin Tescil Yapısı
İskoçya taşınmaz sisteminde General Register of Sasines ve 1981 yılında kurulan Land Register of Scotland olmak üzere iki ana sicil bulunur. Ordnance Survey haritası esas alınarak oluşturulan Land Register, harita tabanlı bir sistem olup taşınmaz maliklerine devlet güvenceli bir mülkiyet yapısı sağlar.
Land Register bünyesindeki bir tapu kaydı dört ana bölümden oluşur. Taşınmazın tanımı ve bağlı hakları property bölümünde, kayıtlı malik ile özel mülkiyet şartları proprietorship bölümünde, taşınmaz üzerindeki ipotek veya teminat kayıtları securities bölümünde, malike yüklenen borç ve kısıtlamalar ise burdens bölümünde gösterilir.
Tapu kütüğünün malik bilgilerini içeren proprietorship bölümü, maliklerden birinin ölümü halinde mülkiyetin nasıl aktarılacağına ilişkin özel düzenlemeleri de gösterebilir.
Taşınmaz Üzerindeki Teminatların Sicilden Kaldırılması
Taşınmaza bağlı ipotek veya kredi borcunun tamamen ödenmiş olması, tapu kaydındaki standard security şerhinin kendiliğinden düşmesini sağlamaz. İpotek kaydının tapudan kaldırılması için alacaklı tarafından imzalanmış terkin belgesinin sicile tescil edilmesi zorunludur; yalnızca borcun ödendiğini gösteren evrak yeterli kabul edilmez.
Özel İntikal Şartı ve Evliliğin Sona Ermesi
Ortak mülkiyete konu taşınmazların tapu kaydında survivorship destination niteliğinde özel bir intikal kaydı bulunması halinde, maliklerden birinin ölümü üzerine o malikin payı sağ kalan tarafa geçer ve taşınmaz terekenin parçası olmaktan çıkar.
Succession (Scotland) Act 2016 ile Trusts and Succession (Scotland) Act 2024 section 2(2) düzenlemeleri uyarınca; boşanma, evliliğin butlanı veya sivil ortaklığın feshi durumunda, malikin taşınmaz üzerindeki hakkına ilişkin intikal bakımından tapudaki bu özel kayıt etkilenir.
Terekenin İdaresi ve Mahkeme İzni
Sheriff court tarafından verilen confirmation belgesi, tereke yöneticisine ölen kişiye ait para ve diğer malvarlığı unsurlarını ilgili kurumlardan tahsil etme, bunları hukuka göre yönetme ve dağıtma yetkisi tanır. Bu yetki belgesinin verilebilmesi için yöneticinin ölüm anındaki tüm malvarlığını içeren bir envanter sunması ve söz konusu envanterde İskoçya sınırları içinde yer alan en az bir malvarlığı unsurunun bulunması gerekir.
Toplam değeri 36.000 sterlin veya altında olan terekeler small estate sayılır ve bu dosyalarda mahkeme kalemi sınırlı idari yardım sağlayabilir. Bu sınırın üzerindeki large estate dosyalarında mahkeme idari yardım vermez ve hata halinde tereke yöneticisinin sorumluluğu ağır nitelik taşır.
Vasiyetname bırakılmamış large estate dosyalarında yalnızca confirmation başvurusu yapılması yeterli olmayabilir; tereke idaresi için executor dative atanması gerekebilir.
Tereke yöneticisi, alacaklıların taleplerini ileri sürebilmesi amacıyla terekeyi dağıtmadan önce ölüm tarihinden itibaren 6 ay beklemekle yükümlüdür; bu süreye uyulmaması halinde yöneticinin şahsi sorumluluğu doğabilir.
Vasiyetsiz Mirasta Üç Kademeli Paylaşım Düzeni
Succession (Scotland) Act 1964 hükümlerine göre vasiyetnamesiz terekenin tasfiyesi üç aşamalı bir sıra takip eder. Genel miras sırasına geçilmeden önce öncelikle sağ kalan eş veya sivil ortağın öncelikli hakları, ardından kanuni miras hakları karşılanır; kalan malvarlığı bulunursa genel intikal sırasına geçilir.
Succession (Scotland) Act 1964 section 2(1)(ab) uyarınca, 30 Nisan 2024 itibarıyla yürürlüğe giren kural gereğince, ölenin geride prior relative bırakmadığı ve sağ kalan eş veya sivil ortağın bulunduğu hallerde, sağ kalan eş veya sivil ortak vasiyetnamesiz terekenin tamamına hak kazanır.
Genel intikal sırasında öncelik çocuklardadır; ardından sırasıyla ebeveynler ve kardeşler, yalnızca kardeşler, yalnızca ebeveynler, amca, hala, dayı veya teyzeler ile üstsoylar gelir. Hiçbir hak sahibi mirasçının bulunmaması halinde tereke ultimus haeres esasıyla devlete geçer.
Sağ Kalan Eşin Öncelikli Hakları
Vasiyetsiz tereke tasfiyesinde sağ kalan eş veya sivil ortağın öncelikli hakları; 473.000 sterlin değerine kadar aile konutunu, 29.000 sterlin değerine kadar ev eşyalarını ve ölenin çocuğu varsa 50.000 sterlin, çocuğu yoksa 89.000 sterlin tutarındaki nakdi payı kapsar.
Succession (Scotland) Act 1964 section 9 gereğince, terekenin toplam değeri kanuni nakdi öncelikli pay tutarından daha az ise sağ kalan eş veya sivil ortak vasiyetsiz terekenin tamamını devralabilir.
Tereke kapsamında birden fazla uygun konutun bulunması halinde, Succession (Scotland) Act 1964 section 8 uyarınca sağ kalan eş veya sivil ortak hangi konutu öncelikli hak olarak alacağını ölüm tarihinden itibaren 6 ay içinde seçmelidir.
Taşınır Malvarlığı Üzerindeki Korunan Kanuni Haklar
İskoçya hukukunda kanuni miras hakları rejimi taşınmazlar için geçerli değildir; bu haklar yalnızca nakit, banka hesabı veya hisse gibi taşınır malvarlığı üzerinde talep edilebilir.
Ölenin geride hem eş veya sivil ortak hem de altsoy bırakması durumunda, taşınır terekenin üçte birine sağ kalan eş veya sivil ortak, diğer üçte birine ise müştereken altsoy hak kazanır. Eş veya altsoydan yalnızca birinin bulunması halinde ilgili taraf taşınır terekenin yarısını talep edebilir.
Mirasbırakan geçerli bir vasiyetname yapmış olsa dahi sağ kalan eş, sivil ortak ve çocuklar taşınır malvarlığı üzerindeki kanuni hak taleplerinden yoksun bırakılamaz.
Birlikte Yaşayan Partnerlerin Miras Talebi
Resmi evlilik veya sivil ortaklık bağı olmaksızın birlikte yaşayan partnerler, ölenin vasiyetsiz vefat etmesi halinde Family Law (Scotland) Act 2006 section 29 doğrultusunda ölümden itibaren 6 ay içinde mahkemeye başvurarak pay veya malvarlığı devri talep edebilir.
Mahkemece birlikte yaşayan partner lehine takdir edilecek tutar, sağ kalan eş veya sivil ortak bulunması halinde alınabilecek payı aşamaz. Mirasbırakanın geçerli bir vasiyetname bırakmış olması halinde birlikte yaşayan partnerin bu yola başvurma imkanı bulunmaz.
İpotek borcu ödendiğinde tapudaki teminat kaydı kendiliğinden silinir mi?
Borcun ödenmesi kaydı kendiliğinden düşürmez; alacaklı tarafından imzalanmış terkin belgesinin tapu siciline tescil edilmesi gerekir.
Vasiyetname varken çocukların terekeden pay alma hakkı tamamen kaldırılabilir mi?
Vasiyetname bulunsa dahi çocuklar, taşınmazlar hariç olmak üzere taşınır tereke üzerindeki kanuni miras paylarından yoksun bırakılamaz.
Birlikte yaşayan partnerler için terekeye başvuru süresi ne kadardır?
Vasiyetnamesiz ölümlerde birlikte yaşayan partnerin ölüm tarihinden itibaren 6 ay içinde mahkemeye başvurması şarttır.
Tereke kapsamında birden fazla ev varsa eşin seçim süresi ne kadardır?
Sağ kalan eş veya sivil ortak, öncelikli hak kapsamında devralacağı konutu ölümden itibaren 6 ay içinde belirlemelidir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy