Miras Hukukunda Saklı Pay İhlali ve Tenkis Davası

Mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü mutlak değildir; kanun koyucu belirli yakınlıktaki mirasçıların terekeden alması gereken asgari payı saklı pay kurallarıyla koruma altına almıştır. Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler (TMK m. 560 f. 1). Mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmı aşmış olması yapılan işlemi kendiliğinden geçersiz kılmaz; saklı paylı mirasçılara tasarrufun saklı payı ihlal eden kısmı ölçüsünde indirim talep etme yetkisi verir.

Saklı Paylı Mirasçılar ve Kanuni Saklı Pay Oranları

Türk Medeni Kanunu saklı pay hakkına sahip mirasçıları sınırlı olarak belirlemiştir. Bu hak yalnızca mirasbırakanın altsoyu, ana ve babası ile sağ kalan eşine tanınmıştır; yasal mirasçı olmalarına karşın kardeşlerin saklı pay hakkı bulunmamaktadır. Kardeşlerin saklı payını düzenleyen hüküm 5650 sayılı Kanun ile yürürlükten kaldırılmıştır.

Saklı pay oranları yasal miras payı esas alınarak belirlenir (TMK m. 506). Kanuna göre altsoy için saklı pay yasal miras payının yarısıdır (TMK m. 506/1). Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biridir (TMK m. 506/2). Sağ kalan eşin saklı payı ise altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması halinde yasal miras payının tamamı, diğer hallerde ise yasal miras payının dörtte üçüdür (TMK m. 506/4).

Tasarrufların Paylaştırma Niteliği ve Tenkise Tabi Kazandırmalar

Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın aksine bir iradesi tasarruftan anlaşılmadığı müddetçe sadece paylaştırma kuralı sayılır (TMK m. 560 f. 2). Mirasbırakanın sağlığında gerçekleştirdiği her kazandırma kendiliğinden tenkise konu olmaz. Kanun, hangi sağlararası işlemlerin ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabi tutulacağını açıkça düzenlemiştir.

Mirasbırakanın sağlığında gerçekleştirdiği tasarruflardan; mirasçılık sıfatını yitiren yasal mirasçıya payına mahsuben sunulan menfaatler, altsoya geri istenmemek üzere aktarılan malvarlığı veya borçtan kurtarma kazandırmaları ile olağan sınırları aşan çeyiz veya kuruluş sermayesi tenkis kapsamına girer (TMK m. 565/1). Bunun yanında miras payının ölümden önce tasfiyesi amacıyla gerçekleştirilen devirler (TMK m. 565/2), mirasbırakanın dönme hakkını saklı tutarak yaptığı ya da ölüm tarihinden önceki bir yıl içinde mutat hediyeler haricinde verdiği bağışlamalar da tenkise tabidir (TMK m. 565/3). Ayrıca saklı paya ilişkin yasal hükümleri etkisiz bırakma kastıyla yapıldığı açıkça anlaşılan kazandırmalar da tenkise konu edilir (TMK m. 565/4).

Tenkis Hesabı, İndirim Sırası ve Bölünemeyen Mallar

Tenkis hesabı yapılırken terekenin ölüm anındaki aktifinden tereke borçları, cenaze giderleri ile terekenin mühürlenmesi ve yönetilmesine dair masraflar indirilir; ardından tenkise tabi olduğu belirlenen bağışlar terekeye dahil edilerek net tereke ve tasarruf edilebilir kısım bulunur.

Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar sırayla işletilir. İndirim öncelikle ölüme bağlı tasarruflardan yapılır; bu tasarruflar yetmediği takdirde en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan gerçekleştirilir (TMK m. 570 f. 1). Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ile sağlararası kazandırmalar ise tenkiste en son sırada yer alır (TMK m. 570 f. 2).

Değer kaybı olmaksızın bölünmesi mümkün bulunmayan muayyen mal vasiyetlerinde, tenkise tabi tutulma halinde vasiyet alacaklısına kanunen seçimlik bir hak tanınır. Alacaklı dilerse indirilmesi gereken tutarın karşılığını ödeyerek malın mülkiyetini isteyebilir, dilerse tasarruf edilebilir sınır içinde kalan miktarın nakden ödenmesini talep edebilir (TMK m. 564 f. 1). Malın alacaklıda bırakılması tercih edildiğinde tenkise konu kısmın, aksi durumda ise tasarruf sınırında kalan bölümün hüküm tarihindeki parasal karşılığının ödetilmesine karar verilir (TMK m. 564 f. 2). Belirlenen bu esaslar ve seçim imkânı, sağlararası tasarrufların tenkisinde de aynı şekilde tatbik edilir (TMK m. 564 f. 3).

Tenkis Davasının Niteliği, Görev ve Yetki

Tenkis davası yenilik doğuran nitelikte bir davadır. Davanın mahkemece kabulü ile mirasbırakanın saklı payı zedeleyen tasarrufu kısmen hükümsüz hale gelir ve mirasçı, ihlal edilen payın kendisine iadesini veya parasal karşılığını isteme hakkını kazanır. Tenkis davalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi olup yetkili mahkeme ise mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir.

Hak Düşürücü Süreler ve Tenkis Def'i

Saklı payı zedelenen mirasçıların tenkis davası açma hakkı, bu ihlali öğrendikleri andan itibaren bir yıllık süreye tabidir; bununla birlikte her durumda vasiyetnamenin usulünce açıldığı tarihten, öteki tasarruflarda ise mirasın intikal ettiği andan itibaren on yılın tamamlanmasıyla bu hak ortadan kalkar (TMK m. 571 f. 1). Kanunda öngörülen bu süreler zamanaşımı vasfı taşımayıp hak düşürücü niteliktedir ve hâkim tarafından resen nazara alınır.

Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, tenkis süreleri iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar (TMK m. 571 f. 2). Buna karşılık tenkis iddiası def'i yoluyla ileri sürüldüğünde herhangi bir süre sınırına tabi değildir; mirasçı kendisine karşı yöneltilen taleplere karşı tenkisi def'i yoluyla her zaman ileri sürebilir (TMK m. 571 f. 3).

Muris Muvazaası ile Tenkis Davası Arasındaki Hukuki Fark

Mirasbırakanın mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla görünürdeki satış işleminin arkasına gizlediği bağışlar bakımından muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil davası açılabilir. Muris muvazaasına dayanan dava süreye tabi değildir. Yargılamada muvazaa ispat edildiğinde devredilen taşınmaz terekeye döner ve mirasçılar tenkis yoluna gitmeksizin paylarını talep edebilirler.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy