Ceza hukukunda uyuşturucu ve uyarıcı maddelerin tespiti tek bir listeyle sınırlı tutulmamış, genel normlar ve özel yasal düzenlemeler birlikte esas alınmıştır. Bu çerçevede fiilin imal, ithal, ihraç, sevk veya kişisel kullanım amacıyla bulundurma niteliği taşımasına göre Türk Ceza Kanunu kapsamında farklı yaptırımlar ve güvenlik tedbirleri uygulanmaktadır.
Uyuşturucu Maddelerin Hukuki Dayanağı ve Kapsamı
Maddelerin uyuşturucu veya uyarıcı niteliğe sahip olup olmadığının saptanmasında Türk Ceza Kanunu hükümleri ile birlikte 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun, 3298 sayılı Uyuşturucu Maddelerle İlgili Kanun ve yetkili mercilerce çıkarılan denetim amaçlı idari düzenleyici işlemler birlikte uygulanır. İlgili özel mevzuat; afyon, morfin türevi afyon alkaloidleri ve koka yaprağı gibi maddeleri kapsama almanın yanı sıra, bağımlılık yapıcı ve sağlığa zararlı olduğu belirlenen diğer doğal ya da sentetik bileşenlerin de bu yasal çerçeveye dahil edilmesine olanak tanımaktadır.
Türk Ceza Kanunu'nda uyuşturucu ve uyarıcı maddeleri tek tek gösteren kapalı ve tüketici bir liste bulunmamaktadır. Kanun koyucu genel bir kavram olarak uyuşturucu veya uyarıcı madde terimini tercih etmiş, belirli türlerin suç konusu yapılması durumunda ise ceza miktarının yükseltilmesini öngörmüştür. Dolayısıyla bir maddenin artırım fıkralarında ismen yer almaması, o maddenin uyuşturucuya ilişkin suç tiplerine konu oluşturmasına engel değildir.
Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal, İthal ve İhraç Suçları
Yetkili makamlardan izin almaksızın ya da verilen iznin sınırlarını aşarak uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri üreten, ülkeye sokan veya ülke dışına çıkaran failler hakkında Türk Ceza Kanunu'nun 188. maddesinin birinci fıkrası gereğince yirmi yıldan otuz yıla kadar hapis ve iki bin günden yirmi bin güne kadar adli para cezası tatbik edilir. İhraç eyleminin karşı devlet mevzuatında ithalat olarak kabul görmesi sebebiyle o ülkede yürütülen yargılama neticesinde kesinleşip infaz edilen hapis cezası, Türkiye'de aynı ihraç fiili nedeniyle hükmedilecek cezadan mahsup edilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 188Kaynağı aç
ruhsata aykırı olarak imal, ithal veya ihraç eden kişi, yirmi yıldan otuz yıla
kadar hapis ve ikibin günden yirmibin güne kadar adlî para cezası ile
cezalandırılır.
(2) Uyuşturucu veya uyarıcı madde ihracı fiilinin diğer ülke açısından
ithal olarak nitelendirilmesi dolayısıyla bu ülkede yapılan yargılama sonucunda
hükmolunan cezanın infaz edilen kısmı, Türkiye'de uyuşturucu veya uyarıcı madde
ihracı dolayısıyla yapılacak yargılama sonucunda hükmolunan cezadan mahsup edilir.
(3) Uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri
ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak ülke içinde satan, satışa arz eden,
başkalarına veren, sevk eden, nakleden, depolayan, satın alan, kabul eden,
bulunduran kişi, on yıldan az olmamak üzere hapis ve bin günden yirmibin güne
kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. (Ek cümle: 18/6/2014 – 6545/66
md.) Ancak, uyuşturucu veya uyarıcı madde verilen veya satılan kişinin
çocuk olması hâlinde, veren veya satan kişiye verilecek hapis cezası on beş
yıldan az olamaz.[79]
(4) (Değişik: 27/3/2015-6638/11
md.) a) Yukarıdaki fıkralarda belirtilen uyuşturucu veya uyarıcı maddelerin
eroin, kokain, morfin, bazmorfin, sentetik kannabinoid ve
türevleri, sentetik katinon ve türevleri,
sentetik opioid ve türevleri veya amfetamin
ve türevleri olması,[80]
b) Üçüncü fıkradaki fiillerin; okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane
gibi tedavi, eğitim, askerî ve sosyal amaçla toplu bulunulan bina ve tesisler
ile bunların varsa çevre duvarı, tel örgü veya benzeri engel veya işaretlerle
belirlenen sınırlarına iki yüz metreden yakın mesafe içindeki umumi veya umuma
açık yerlerde işlenmesi,
hâlinde verilecek ceza yarı oranında artırılır.
(5) (Değişik: 18/6/2014 – 6545/66 md.) Yukarıdaki fıkralarda
gösterilen suçların, üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi
hâlinde verilecek ceza yarı oranında, suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün
faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde, verilecek ceza bir kat artırılır.
(6) Üretimi resmi makamların iznine veya satışı yetkili tabip tarafından düzenlenen
reçeteye bağlı olan ve uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisi doğuran her türlü
madde açısından da yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanır. (Ek cümle: 29/6/2005
– 5377/22 md.) Ancak, verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir.
(7) Uyuşturucu veya uyarıcı etki
doğurmamakla birlikte, uyuşturucu veya uyarıcı madde üretiminde kullanılan ve
ithal veya imali resmi makamların iznine bağlı olan maddeyi ülkeye ithal eden,
imal eden, satan, satın alan, sevk eden, nakleden, depolayan veya ihraç eden
kişi, sekiz yıldan az olmamak üzere hapis ve bin günden yirmibin güne kadar
adlî para cezası ile cezalandırılır.[81][82]
(8) Bu maddede tanımlanan suçların tabip, diş tabibi, eczacı, kimyager, veteriner,
sağlık memuru, laborant, ebe, hemşire, diş teknisyeni, hastabakıcı, sağlık
hizmeti veren, kimyacılıkla veya ecza ticareti ile iştigal eden kişi tarafından
işlenmesi halinde, verilecek ceza yarı oranında artırılır.
Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri uygulanması
Kendi başına uyuşturucu ya da uyarıcı etkisi bulunmayan ancak bu tür maddelerin imalat sürecinde kullanılan ve ithalatı ile üretimi resmi izne tabi tutulan öncül maddeler de ceza yaptırımına bağlanmıştır. TCK m. 188/7 uyarınca, bu ara kimyasalları ülkeye getiren, imal eden, satan, devralan, nakleden, depolayan veya yurt dışına sevk eden kişilere sekiz yıldan az olmamak üzere hapis ve bin günden yirmi bin güne kadar adli para cezası verilir.
İmal ve Ticaret Suçlarında Nitelikli Haller
Türk Ceza Kanunu'nun 188. maddesinin üçüncü fıkrasında belirtilen uyuşturucu temini ve ticareti eylemlerinin; okul, yurt, sağlık kuruluşu, kışla ya da ibadethane niteliğindeki toplu kullanım alanları ile bu binaların engel veya işaretlerle çevrilmiş sınırlarına iki yüz metreden daha yakın umumi veya umuma açık alanlarda icra edilmesi durumunda tayin olunacak ceza yarı oranında artırılır.
Maddede öngörülen suçların en az üç kişinin iştirakiyle birlikte işlenmesi cezayı yarı oranında yükseltirken, suç işlemek amacıyla kurulmuş bir örgütün faaliyeti doğrultusunda gerçekleştirilmesi halinde verilecek ceza bir kat artırılır. Suçun hekim, diş hekimi, eczacı, kimyager, veteriner, sağlık personeli veya kimya ve ecza ticaretiyle uğraşan meslek mensuplarınca icra edilmesi halinde de yarı oranında artırım kuralı uygulanır.
Kullanmak İçin Uyuşturucu Bulundurma Suçu ve Yargılama Usulü
Kişisel gereksinim amacıyla uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden, bulunduran veya bu maddeleri bizzat kullanan fail, TCK m. 191/1 hükmü gereğince iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu fiillerin eğitim, tedavi, askeri veya dini amaçla kullanılan bina ve tesislerin sınırlarına iki yüz metre mesafe dahilindeki umuma açık mekanlarda gerçekleştirilmesi durumunda ceza yarı nispetinde artırılır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 191Kaynağı aç
(1) Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden
veya bulunduran ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan kişi, iki yıldan
beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Bu suçtan dolayı başlatılan soruşturmada şüpheli hakkında 4/12/2004
tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 171 inci maddesindeki şartlar
aranmaksızın, beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar
verilir. Cumhuriyet savcısı, bu durumda şüpheliyi, erteleme süresi zarfında
kendisine yüklenen yükümlülüklere uygun davranmadığı veya yasakları ihlal
ettiği takdirde kendisi bakımından ortaya çıkabilecek sonuçlar konusunda uyarır.
(Ek cümle:28/3/2023-7445/18 md.) Erteleme kararı kolluk birimlerine de
bildirilir.
(3) (Değişik:28/3/2023-7445/18 md.) Erteleme süresi zarfında
şüpheli hakkında asgari bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbiri uygulanır.
Bu süre denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine veya resen Cumhuriyet
savcısının kararı ile altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha
uzatılabilir. Hakkında denetimli serbestlik tedbiri verilen kişi, gerek görülmesi
hâlinde denetimli serbestlik süresi içinde tedaviye tabi tutulabilir.
Cumhuriyet savcısı, erteleme süresi zarfında uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanıp
kullanmadığını tespit etmek için yılda en az iki defa şüphelinin ilgili kuruma
sevkine karar verir.
(4) Kişinin, erteleme süresi zarfında;
a) Kendisine yüklenen yükümlülüklere veya uygulanan tedavinin gereklerine
uygun davranmamakta ısrar etmesi,
b) Tekrar kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alması, kabul
etmesi veya bulundurması,
c) Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanması,
hâlinde, hakkında kamu davası açılır.
(5) Erteleme süresi zarfında kişinin kullanmak için tekrar uyuşturucu veya
uyarıcı madde satın alması, kabul etmesi veya bulundurması ya da uyuşturucu
veya uyarıcı madde kullanması, dördüncü fıkra uyarınca ihlal nedeni sayılır ve
ayrı bir soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmaz.
(6) Dördüncü fıkraya göre kamu davasının açılmasından sonra, birinci
fıkrada tanımlanan suçun tekrar işlendiği iddiasıyla açılan soruşturmalarda ikinci
fıkra uyarınca kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilemez.
(7) Şüpheli erteleme süresi zarfında dördüncü fıkrada belirtilen
yükümlülüklere aykırı davranmadığı ve yasakları ihlal etmediği takdirde,
hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
(8) Bu Kanunun;
a) 188 inci maddesinde tanımlanan uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve
ticareti,
b) 190 ıncı maddesinde tanımlanan uyuşturucu veya uyarıcı madde
kullanılmasını kolaylaştırma,
suçundan dolayı yapılan kovuşturma evresinde, suçun münhasıran bu madde
kapsamına girdiğinin anlaşılması hâlinde, sanık hakkında bu madde hükümleri
çerçevesinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilir.
(9) Bu maddede aksine düzenleme bulunmayan hâllerde, Ceza Muhakemesi
Kanununun kamu davasının açılmasının ertelenmesine ilişkin 171 inci maddesi
veya hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin 231 inci maddesi
hükümleri uygulanır.
(10) (Ek: 27/3/2015-6638/12 md.) Birinci fıkradaki fiillerin;
okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi tedavi, eğitim, askerî ve
sosyal amaçla toplu bulunulan bina ve tesisler ile bunların varsa çevre duvarı,
tel örgü veya benzeri engel veya işaretlerle belirlenen sınırlarına iki yüz
metreden yakın mesafe içindeki umumi veya umuma açık yerlerde işlenmesi hâlinde
verilecek ceza yarı oranında artırılır.
Etkin pişmanlık
Kullanma fiilinde soruşturma makamınca kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilerek şüpheli en az bir yıl süreyle denetimli serbestliğe tabi tutulur. Bu süre, ilgili müdürlüğün talebi veya resen savcılık kararıyla altışar aylık dilimler halinde en çok iki yıl daha uzatılabilir ve failin madde kullanıp kullanmadığının tespiti için yılda asgari iki defa sağlık kurumuna sevki sağlanır. Erteleme devresinde denetim yükümlülüklerine veya tedaviye riayet etmemekte ısrar gösterilmesi ya da yeniden madde edinilmesi, bulundurulması veya kullanılması halinde dava açılır. Denetim altındayken gerçekleşen tekrar kullanma eylemleri yeni bir soruşturma konusu oluşturmaksızın ihlal sebebi sayılır.
Ticaret ve Kullanım Ayrımı ile Usul Güvenceleri
Failin eyleminin ticaret mi yoksa şahsi kullanım amacına mı dayandığının saptanmasında mevzuatta kati bir miktar veya gramaj barajı belirlenmemiştir. Yargılama mercilerince maddenin niceliği, türü, ele geçirildiği yer, paketlenme düzeni, failin sergilediği tutumlar ve madde kullanım alışkanlığı gibi unsurlar bir bütün halinde değerlendirilmektedir.
Uyuşturucu ticareti veya kullanılmasını kolaylaştırma suçlamalarıyla açılan kamu davasında, yapılan kovuşturma neticesinde sanığın eyleminin yalnızca kullanma suçunu oluşturduğu tespit edilirse TCK m. 191/8 uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilir. Bu maddede aksine özel bir hüküm yer almayan hallerde ise Ceza Muhakemesi Kanunu'nun kamu davasının açılmasının ertelenmesine ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin genel hükümleri tatbik edilir.
Türk Ceza Kanunu'nda uyuşturucu maddeler sınırlı bir listeyle mi belirlenmiştir?
Hayır, Türk Ceza Kanunu kapalı bir liste içermemekte olup 2313 ve 3298 sayılı kanunlar ile idari düzenlemeler kapsamındaki tüm uyuşturucu ve uyarıcı maddeler bu suçların konusu olabilmektedir.
Yurt dışında uyuşturucu ihracı suçundan ceza çeken kişi Türkiye'de tekrar ceza alır mı?
Yurt dışında ithalat sayılarak infaz edilen ceza süresi, Türkiye'de aynı ihraç fiili sebebiyle yapılacak yargılama sonucunda belirlenecek cezadan mahsup edilir.
Denetimli serbestlik döneminde yeniden uyuşturucu kullanılırsa ne olur?
Erteleme süresinde yeniden uyuşturucu kullanılması ihlal teşkil eder; fiil hakkında ayrıca yeni bir soruşturma açılmaksızın kamu davası açılır.
Okul veya hastane çevresinde uyuşturucu kullanmanın cezası nedir?
Okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane binalarına iki yüz metreden yakın umumi veya umuma açık alanlarda işlenen kullanma fiillerinde ceza yarı oranında artırılarak uygulanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy