TCK Madde 53 Kapsamında Hak Yoksunluklarının Amacı ve Temel İlkesi
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesi, kasten işlenen bir suç dolayısıyla hapis cezasına mahkûm edilmenin kanuni bir sonucu olarak belirli hak ve yetkilerin kullanılmasından yoksun bırakılmayı düzenler. Ceza adaletinde temel gaye hükümlünün topluma yeniden kazandırılması olduğundan, kanun koyucu hak mahrumiyetlerini süresiz kılmamış, bu kısıtlamaların hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam etmesini esas almıştır. Böylece infazın sona ermesiyle birlikte hak yoksunlukları da kural olarak kendiliğinden kalkar.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 53Kaynağı aç
cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak;[13]
a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu
kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye,
köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca
verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
b) Seçme ve seçilme ehliyetinden (…)13,
c) Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette
bulunmaktan,
d) Vakıf, dernek, sendika, şirket,
kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi
olmaktan,
e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun
iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek
erbabı veya tacir olarak icra etmekten,
yoksun bırakılır.
(2) Kişi, işlemiş bulunduğu suç dolayısıyla mahkûm olduğu hapis cezasının
infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz.
(3) Mahkûm olduğu hapis cezası
ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya
da koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve
kayyımlık yetkileri açısından yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanmaz. Mahkûm
olduğu hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak
cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlü hakkında birinci fıkranın
(e) bendinde söz konusu edilen hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar
verilebilir.[14]
(4) Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada
onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında birinci fıkra hükmü
uygulanmaz.[15]
(5) Birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye
kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla hapis cezasına mahkûmiyet
halinde, ayrıca, cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın
yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına
karar verilir. Bu hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle
işlenen suçlar dolayısıyla sadece adlî para cezasına mahkûmiyet halinde,
hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin
kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Hükmün kesinleşmesiyle icraya
konan yasaklama ile ilgili süre, adlî para cezasının tamamen infazından
itibaren işlemeye başlar.
(6) Belli bir meslek veya sanatın ya
da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık
dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet halinde, üç aydan az ve üç
yıldan fazla olmamak üzere, bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya
da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Yasaklama ve geri alma
hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer ve süre, cezanın tümüyle infazından
itibaren işlemeye başlar.
Eşya müsaderesi
Kasten İşlenen Suçlarda Kanuni Hak Yoksunluklarının Kapsamı
Kasten işlediği fiil sebebiyle hapis cezasına çarptırılan kişi; sürekli, süreli veya geçici nitelikteki kamu görevlerinin üstlenilmesinden yoksun bırakılır. Bu çerçevede Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği ile merkezi idare, yerel yönetimler veya bu birimlerin denetim ve gözetimi altındaki teşekküllerce tevdi edilen, atamayla yahut seçimle gelinen bütün memuriyet ve kamu hizmetlerinde görev almak engellenir.
Mahkûmiyet kararının kesinleşmesiyle birlikte hükümlü seçme ve seçilme ehliyetinden mahrum kalır. Bununla beraber kişinin velayet hakkını kullanması veya vesayet yahut kayyımlık kapsamındaki bir görevi ifa etmesi de kanuni kısıtlama altına alınır.
Kanuni yaptırım gereğince kişi; vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinde yönetici veya denetçi sıfatını taşıyamaz. Ayrıca kamu kurumlarının veya meslek kuruluşlarının iznine tabi bulunan meslek ve sanatların, serbest meslek erbabı ya da tacir sıfatıyla şahsi sorumluluk altında sürdürülmesi de kısıtlanan yetkiler arasındadır.
Hak Yoksunluklarının Süresi ve Kanuni İstisnalar
TCK m. 53/2 gereğince mahkûmiyet konusu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakların icrası mümkün değildir. Ancak infaz biçimine göre kanun koyucu belirli esneklikler getirmiştir. Cezası ertelenen, denetimli serbestlik uygulanarak cezası infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlüler bakımından kendi altsoyu üzerindeki velayet yetkisi ile vesayet ve kayyımlık görevlerine yönelik hak yoksunluğu uygulanmaz.
Cezası ertelenmiş, denetimli serbestlik tedbirine tabi tutulmuş yahut koşullu salıverilmiş hükümlülerin çalışma hayatına uyum sağlaması amacıyla, izne tabi meslek veya sanatın serbest meslek erbabı yahut tacir olarak icra edilmesine dair yasağın uygulanmamasına da mahkeme tarafından karar verilebilir.
Fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış bulunanlar ile kısa süreli hapis cezası ertelenen kimseler hakkında TCK m. 53/1'de düzenlenen hak yoksunlukları hiçbir surette tatbik edilmez.
Hak ve Yetkilerin Kötüye Kullanılmasında İlave Güvenlik Tedbiri
Maddede öngörülen hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle kasıtlı bir suç işlenmesi ve bu suçtan hapis cezasına hükmedilmesi halinde özel bir güvenlik tedbiri gündeme gelir. Bu halde mahkeme, cezanın infazından sonra yürürlüğe girmek üzere, hükmolunan ceza süresinin yarısından bir katına kadar ilgili hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verir.
Söz konusu hak ve yetkilerin kötüye kullanılması sonucunda yalnızca adli para cezasına hükmedilmişse, mahkûmiyet kararında belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar ilgili hak veya yetkinin yasaklanması kararlaştırılır. Hükmün kesinleşmesiyle icra aşamasına geçen bu yasaklamanın süresi, adli para cezasının bütünüyle tahsil ve infaz edilmesinden sonra işlemeye başlar.
Taksirli Suçlarda Meslekten Yasaklanma ve Sürücü Belgesinin Geri Alınması
Trafik düzeninin veya belirli bir meslek yahut sanatın icrasının zorunlu kıldığı dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlali neticesinde taksirli bir suç işlenirse farklı bir tedbir devreye girer. Yargılama makamı, üç aydan az ve üç yıldan çok olmamak şartıyla, ilgili meslek veya zanaatın yerine getirilmesinin yasaklanmasına yahut sürücü belgesinin geri alınmasına karar verebilir. Bahse konu tedbir hükmün kesinleşmesiyle hukuki bağlayıcılık kazanırken, belirlenen kısıtlama süresi asıl cezanın eksiksiz biçimde infaz edilmesinin ardından işlemeye başlar.
TCK m. 53 kapsamındaki hak yoksunlukları ne zaman sona erer?
Kural olarak kasten işlenen suçtan ötürü hapis cezasına mahkûm edilen kimsenin hak mahrumiyetleri, hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam eder ve infazın bütünüyle bitmesiyle kendiliğinden son bulur.
Hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen kişi velayet hakkını kullanabilir mi?
Evet, hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik uygulanarak cezası infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık hakları bakımından kısıtlılık hükümleri uygulanmaz.
18 yaşından küçükler hakkında TCK 53 hak yoksunlukları uygulanır mı?
Hayır, suçu işlediği tarihte onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler ile kısa süreli hapis cezası ertelenenler hakkında TCK m. 53/1'de belirtilen genel hak yoksunlukları uygulanmaz.
Trafik kazasında taksirli suçtan mahkûmiyet halinde ehliyete el konulabilir mi?
Trafik kurallarının gerektirdiği özen yükümlülüğüne aykırılıkla işlenen taksirli suçlarda üç aydan üç yıla kadar sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir ve belirlenen süre cezanın infazından itibaren başlar.
TCK 53 memuriyete ve kamu görevine engel teşkil eder mi?
Kasten işlenen suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyet halinde kişi, hapis cezasının infazı süresince TBMM üyeliği dahil olmak üzere atamaya veya seçime tabi tüm memuriyet ve kamu hizmetlerinde görev almaktan yoksun bırakılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy