5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 323. maddesi, savaş sırasında kamuyu endişeye sürükleyecek, halkın maneviyatını sarsacak veya düşman karşısında ülkenin direncini azaltacak biçimde asılsız, abartılmış ya da özel maksada dayalı haber veya havadis yayanı, bu haberi nakledeni ya da temel milli yararlara zarar verebilecek faaliyette bulunanı cezalandırır. Aynı madde, savaş zamanında milletin direncini tehlikeye sokacak para ve itibarı amme kâğıdı hareketlerini ayrı bir yaptırıma bağlar.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 323Kaynağı aç
neden olacak veya halkın maneviyatını sarsacak veya düşman karşısında ülkenin
direncini azaltacak şekilde asılsız veya abartılmış veya özel maksada dayalı
havadis veya haber yayan veya nakleden veya temel milli yararlara zarar
verebilecek herhangi bir faaliyette bulunan kimseye beş yıldan on yıla kadar
hapis cezası verilir.
(2) Eğer fiil;
a) Propagandayla,
b) Askerlere yönelik olarak,
c) Bir yabancı ile anlaşma neticesi,
İşlenmişse, verilecek ceza on yıldan yirmi yıla kadar hapistir.
(3) Fiil, düşmanla anlaşma neticesi işlenmişse müebbet hapis cezası
verilir.
(4) Savaş zamanında düşman karşısında milletin direncini tehlikeyle karşı
karşıya bırakacak şekilde yabancı paraların değerini düşürmeye veya itibarı
amme kağıtlarının değeri üzerinde etki yapmaya yönelik hareketlerde bulunan kimseye
beş yıldan on yıla kadar hapis ve üçbin güne kadar adlî para cezası verilir.
(5) Dördüncü fıkrada yazılı fiil, bir yabancı ile anlaşma sonucu işlenmişse
ceza yarısı; düşmanla anlaşma sonucu işlenmiş ise bir katı oranında artırılır.
Seferberlikle ilgili görevin ihmali
Birinci fıkradaki fiil ve ceza
Türk Ceza Kanunu m. 323/1, fiilin savaş sırasındaki etkisini üç sonuçtan biriyle tanımlar: kamunun endişe ve heyecan duyması, halkın maneviyatının sarsılması veya ülkenin düşman karşısındaki direncinin azalması. Haber ya da havadis asılsız, abartılmış veya özel maksada dayalı olabilir. Yaymak ve nakletmek bu fıkrada birlikte sayılır. Temel milli yararlara zarar verebilecek herhangi bir faaliyet de aynı fıkranın kapsamındadır. Öngörülen ceza beş yıldan on yıla kadar hapistir.
Hükümet gerekçesi, birinci fıkradaki ilk suç için savaş sırasında işlenmeyi ön koşul sayar. Fiili ise asılsız, abartılmış veya özel maksada dayalı havadis ya da haber yaymak ve bunları aktarmak olarak açıklar. Haberin kamuda endişe doğuracak, halkın maneviyatını bozacak veya ülkenin direncini azaltacak nitelikte olması da gerekçede aranır. Bu açıklamalar madde metninin bağlayıcı hükmü değildir; gerekçedeki bozacak sözcüğü de madde metnindeki sarsacak ifadesinin yerine geçmez.
Gerekçeye göre özel maksada dayalı haber, doğru bir haberin olumsuz etki yaratacak biçimde yayılması veya nakledilmesidir; taraf tutucu verilmesi buna örnektir. Aslı olmayan haber uydurulmuş haber; abartılmış haber ise doğru bir haberin insanları olumsuz etkileyecek biçimde büyütülerek sunulması olarak açıklanır.
Gerekçenin bir anlatımı birinci fıkrada iki fiilden söz ederken başka bir anlatım seçimlik hareket çerçevesi kullanır. Madde metni haber veya havadis yaymayı ya da nakletmeyi temel milli yararlara zarar verebilecek faaliyetle aynı fıkrada ve aynı ceza aralığında düzenler; bu anlatım farkı tek bir suç sayısına dönüştürülemez. Gerekçe her iki fiili tehlike suçu diye niteler. Tehlike suçu ifadesi 323. maddenin metninde yer almaz.
Propaganda, askerler ve anlaşma
Türk Ceza Kanunu m. 323/2, birinci fıkradaki fiilin üç durumda daha ağır cezalandırılmasını öngörür. Bunlar propagandayla işlenmesi, askerlere yönelik işlenmesi ve bir yabancı ile anlaşma sonucunda işlenmesidir. Bu durumlarda ceza on yıldan yirmi yıla kadar hapistir.
Gerekçe, propagandayı haber, havadis veya temel milli yararlara zarar verecek faaliyetlerin insanları güçlü biçimde etkileyecek araçlarla işlenmesi olarak açıklar. Bu tanım gerekçeye aittir ve madde metninde ayrıca yazılmaz.
Türk Ceza Kanunu m. 323/3, birinci fıkradaki fiil düşmanla anlaşma sonucunda işlenirse müebbet hapis cezası verir. Yabancı ile anlaşma ikinci fıkradaki on yıldan yirmi yıla kadar hapis aralığına, düşmanla anlaşma ise üçüncü fıkradaki müebbet hapis cezasına bağlanır.
Para ve itibarı amme kâğıtlarına yönelik hareketler
Türk Ceza Kanunu m. 323/4, savaş zamanında ve düşman karşısında milletin direncini tehlikeye düşürecek biçimde iki yönlü hareketi kapsar. Birincisi yabancı paraların değerinin düşürülmesine, ikincisi itibarı amme kâğıtlarının değeri üzerinde etki yapılmasına yöneliktir. Ceza beş yıldan on yıla kadar hapis ile üç bin güne kadar adli para cezasıdır.
Beşinci fıkra, dördüncü fıkradaki fiil bir yabancı ile anlaşma sonucu işlenirse cezayı yarı oranında artırır. Aynı fiil düşmanla anlaşma sonucu işlenirse artırım bir kat oranındadır. Böylece yabancı ile anlaşma ve düşmanla anlaşma, dördüncü fıkrada da farklı artırım oranlarına bağlanır.
Gerekçe, dördüncü fıkradaki hareketleri ekonomik sabotaj niteliğinde ve serbest hareketli bir suç olarak açıklar. Suçun oluşması için savaş zamanını ve milletin direncini tehlikeye düşürecek niteliği ön koşul sayar. Ekonomik sabotaj ve serbest hareketli suç terimleri madde metninde geçmez; yaptırımın sınırı dördüncü ve beşinci fıkralardaki hükümdür.
Gerekçede belirtilen korunmak istenen yarar
Hükümet gerekçesi, maddenin savaş sırasında belirli koşullar ve maksatlarla yalan haber veya havadis yaymayı ve temel milli yararlara zarar verebilecek faaliyeti cezalandırdığını belirtir. Korunan yararı, savaş sırasında halkın maneviyatını bozacak etkilerin giderilmesi ve önlenmesi olarak açıklar. Bu amaç açıklaması gerekçeye aittir; madde metnindeki suç ve ceza hükümlerinin yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
TCK 323 barış zamanını da kapsar mı?
Madde metni birinci fıkradaki fiili savaş sırasında, dördüncü fıkradaki hareketleri ise savaş zamanında tanımlar. Gerekçe de bu zaman koşulunu ilgili suçlar için ön koşul olarak açıklar.
Asılsız haber ile özel maksatlı haber aynı mıdır?
Hayır. Gerekçe, aslı olmayan haberi uydurulmuş haber olarak; özel maksada dayalı haberi ise doğru haberin olumsuz etki yaratacak biçimde yayılması olarak ayırır. Abartılmış haber ise doğru haberin insanları olumsuz etkileyecek biçimde büyütülerek sunulmasıdır.
Propaganda cezayı nasıl değiştirir?
Birinci fıkradaki fiil propagandayla işlenirse ceza on yıldan yirmi yıla kadar hapis olur. Gerekçe propagandayı, insanları güçlü biçimde etkileyecek araçların kullanılmasıyla açıklar.
Yabancı ile düşmanla anlaşmanın cezası aynı mıdır?
Hayır. Birinci fıkradaki fiilde yabancı ile anlaşma on yıldan yirmi yıla kadar hapsi, düşmanla anlaşma müebbet hapsi gerektirir. Dördüncü fıkradaki fiilde yabancı ile anlaşma cezayı yarı oranında, düşmanla anlaşma bir kat oranında artırır.
Dördüncü fıkrada hangi hareketler cezalandırılır?
Savaş zamanında milletin düşman karşısındaki direncini tehlikeye sokacak şekilde yabancı paraların değerini düşürmeye veya itibarı amme kâğıtlarının değeri üzerinde etki yapmaya yönelik hareketler cezalandırılır. Ceza beş yıldan on yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezasıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy