Suçluların Geri Verilmesi Kurumu ve Yasal Dayanağı
Suçluların geri verilmesi, yabancı bir ülkede işlenen veya işlendiği iddia edilen bir suç nedeniyle hakkında ceza kovuşturması yürütülen ya da kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunan yabancı bir kişinin, kovuşturmanın sürdürülmesi veya cezanın infazı amacıyla talep eden devlete teslim edilmesidir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 18. maddesinde düzenlenmiş olan geri verme kurumu, 23 Nisan 2016 tarihli ve 6706 sayılı Kanun'un 36. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. Bu değişikliğin ardından adli işbirliği süreçleri ve iade usulü 6706 sayılı Cezai Konularda Uluslararası Adli İşbirliği Kanunu çerçevesinde yürütülmektedir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 18Kaynağı aç
Yabancı kanunun göz önünde bulundurulması
6706 sayılı CEZAÎ KONULARDA ULUSLARARASI ADLÎ İŞ BİRLİĞİ KANUNU m. 36Kaynağı aç
tarih itibarıyla;
a) 1/3/1977 tarihli ve 2080 sayılı Ceza Kovuşturmalarının
Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesi’nin Onaylanması ve Uygulanması Hakkında Kanunun
3 üncü maddesi,
b) 1/3/1977 tarihli ve 2081 sayılı Ceza Yargılarının
Milletlerarası Değeri Konusunda Avrupa Sözleşmesinin Onaylanması ve Uygulanması
Hakkında Kanunun 4 üncü maddesinin birinci ve üçüncü fıkraları ile 5 inci maddesi,
c) 8/5/1984 tarihli ve 3002 sayılı Türk Vatandaşları
Hakkında Yabancı Ülke Mahkemelerinden ve Yabancılar Hakkında Türk Mahkemelerinden
Verilen Ceza Mahkumiyetlerinin İnfazına Dair Kanun,
ç) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza
Kanununun 18 inci maddesi,
yürürlükten kaldırılmıştır.
Yürürlük
Geri Vermenin Temel Koşulları ve Vatandaşlık Kuralı
Geri verme yoluna kural olarak ancak Türkiye'nin egemenlik sahası dışında işlenen fiiller bakımından başvurulabilir. Anayasa gereğince Türk vatandaşları kural olarak geri verilemez. Bu kuralın istisnasını, Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın getirdiği yükümlülükler oluşturur; bu halde vatandaşın yargılanmak veya cezası infaz edilmek üzere teslimi mümkündür. Ayrıca geri vermenin dayanağını oluşturan fiilin Türk kanunlarına göre de suç sayılması, yani çifte suçluluk koşulunun gerçekleşmesi zorunludur.
Geri Verme Talebinin Kabul Edilmeyeceği Haller
İade talebinin kabulüne engel oluşturan olumsuz koşullar mevzuatta düzenlenmiştir. Fiilin Türk hukukunda suç sayılmaması, düşünce suçu veya sırf siyasi ya da askeri nitelik taşıması durumunda talep kabul edilmez. Eylemin Türkiye Devletinin güvenliğine karşı, Türk devletine, bir Türk vatandaşına veya Türk mevzuatına göre kurulan tüzel kişiye karşı işlenmiş olması hallerinde de iade engeli doğar. Suçun Türkiye'nin yargılama yetkisine girmesi veya zamanaşımı yahut af nedeniyle ceza verilebilirliğini yitirmiş bulunması da ret sonucunu doğurur.
Geri verme halinde talep eden yabancı devlette kişiye işkence ve insanlık dışı muamele yapılabileceğine dair somut vakıalara dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması durumunda talep kabul edilmez.
Özellik Kuralı ve Güvenceleri
Geri vermede geçerli olan özellik kuralı uyarınca iade edilen kişi, iadeden önce işlediği ve yalnızca geri verme kararına dayanak teşkil eden fiillerden ötürü yargılanabilir. Kişi hakkında iade kararı haricindeki bir eylem nedeniyle ceza veya emniyet tedbiri infaz edilemez, tutuklama uygulanamaz ve hürriyeti kısıtlanamaz. İade eden devletin egemenliğiyle ilgili olan bu kuralın uygulanabilmesi için iade talepnamesinde ve mahkeme kararında suçların işlendiği yer, zaman ve hukuki tavsiflerinin açıkça gösterilmesi gerekir.
Geçici Tutuklama Usulü ve Süreleri
Suçluların İadesine Dair Avrupa Sözleşmesi uyarınca uygulanan geçici tutuklamayı takip eden 18 günlük süre içinde talep eden devlet tarafından iade evrakı ulaştırılmazsa kişi serbest bırakılabilir; 40 günün tamamlanması halinde ise evrak gelmemişse kişinin kesin olarak serbest bırakılması gerekir. Kaçmayı önleyecek tedbirlerin alınması kaydıyla geçici salıverme her zaman mümkündür. İade talebinin süresinde intikal etmemesi sebebiyle salıverilen kişi, talep evrakının sonradan ulaşması halinde yeniden tutuklanabilir.
Mahkemeden yalnızca iade amacıyla geçici tutuklama talep edilen aşamada, istem dışına çıkılarak iade ile ilgili inceleme yapılıp karar verilmesi usul ve yasaya aykırıdır.
Gıyapta Mahkûmiyet Halinde Savunma Teminatı
Bir kimsenin gıyabında verilmiş mahkûmiyet kararının infazı için iadesi talep edildiğinde, karara yol açan yargılamada suçlanan kişiye asgari savunma haklarının tanınmadığı tespit edilirse iade talebi reddedilebilir. Buna karşılık talep eden taraf, iadesi istenen kişiye savunma haklarını teminat altına alacak şekilde yeniden yargılanma hakkı verileceğine dair yeterli teminat sunarsa iade talebi yerine getirilebilir.
6706 Sayılı Kanun Uyarınca İade Yargılaması Usulü
Kişinin rızaya dayalı iade usulünü kabul etmemesi halinde mahkeme, iade şartlarını 6706 sayılı Kanun ve Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası andlaşma hükümleri doğrultusunda inceleyerek iade talebinin kabul edilebilir olup olmadığına karar verir. Talep eden devlet tarafından sunulan belgelerin yetersiz görülmesi durumunda mahkeme, uygun bir süre içinde ek bilgi ve belgelerin gönderilmesini isteyebilir. İade yargılamasında katılma talebinde bulunulamaz.
6706 sayılı CEZAÎ KONULARDA ULUSLARARASI ADLÎ İŞ BİRLİĞİ KANUNU m. 18Kaynağı aç
iade usulünü kabul etmemesi hâlinde mahkeme, iade şartlarını bu Kanun ve Türkiye’nin
taraf olduğu milletlerarası andlaşma hükümlerine göre inceleyerek iade talebinin
kabul edilebilir olup olmadığına karar verir.
(2) Talep eden devlet tarafından gönderilen
belgelerin yeterli görülmemesi hâlinde mahkeme, uygun bir süre içinde ek bilgi ve
belgelerin gönderilmesini isteyebilir.
(3) İade yargılamasında katılma talebinde bulunulamaz.
(4) Mahkemenin kararına karşı temyiz yoluna
başvurulabilir. Yargıtay bu başvuruları üç ay içinde sonuçlandırır. Kararın kesinleşmesi
hâlinde iade evrakı karar ile birlikte Merkezî Makama gönderilir.
İade kararı
Mahkemenin iade talebinin kabul edilebilirliğine ilişkin kararına karşı temyiz yoluna başvurulabilir. Temyiz incelemesi Yargıtay tarafından üç ay içinde sonuçlandırılır. Kararın kesinleşmesi halinde iade evrakı karar ile birlikte Merkezî Makama gönderilir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 18. maddesinin mülga olması sonrasında açılan temyiz incelemelerinde, sanığın hukuki durumunda değişiklik bulunmaması halinde mülga maddeye yapılan atıflar 6706 sayılı Kanun'un ilgili maddeleriyle uyumlu hale getirilerek hüküm onanabilmektedir.
Türk vatandaşı suç sebebiyle yabancı bir devlete geri verilebilir mi?
Anayasa uyarınca Türk vatandaşı kural olarak geri verilemez; bu kuralın istisnasını Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın getirdiği yükümlülüklerden doğan teslim halleri oluşturur.
İade edilen kişi yabancı devlette başka bir suçtan yargılanabilir mi?
Özellik kuralı gereğince iade edilen şahıs, iadeden önce işlediği ve yalnızca geri verme kararına dayanak yapılan suçlar dışındaki fiillerden ötürü yargılanamaz ve hürriyeti kısıtlanamaz.
İade amacıyla geçici tutuklanan kişinin tutukluluk süresi ne kadardır?
Geçici tutuklamayı takip eden 18 gün içinde talep eden devletten evrak gelmezse kişi serbest bırakılabilir; 40 gün dolduğunda evrak ulaşmamışsa kesin olarak serbest bırakılması gerekir.
İade kabul edilebilirlik kararına karşı kanun yoluna başvurulabilir mi?
Mahkemenin iade talebinin kabul edilebilirliğine ilişkin kararına karşı temyiz yoluna başvurulabilir ve Yargıtay bu temyiz incelemesini üç ay içinde sonuçlandırır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy