Sendikal Özgürlüklerin Korunması ve Suçun Yasal Çerçevesi
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 118. maddesi, sendikal hak ve hürriyetlerin serbestçe kullanılmasını ceza hukuku yaptırımlarıyla teminat altına alır. Maddenin ilk fıkrası uyarınca, bir kimseyi sendikaya üye olmaya veya olmamaya, sendikal faaliyetlere katılmaya yahut katılmamaya, sendikadan ya da sendika yönetimindeki görevinden ayrılmaya zorlamak amacıyla cebir veya tehdide başvuran kişiye altı aydan iki yıla kadar hapis cezası verilir. Bu fıkra bireysel sendika özgürlüğüne ilişkin hukuki menfaatleri korurken, takip eden fıkra kolektif sendika hakkı çerçevesinde sendikanın yürüttüğü meşru faaliyetleri koruma sahasına alır. İlk fıkrada düzenlenen suç tipinin oluşması için mağdurun baskı sonucu iradesini terk ederek fiilen sendikadan ayrılması, üye olması ya da faaliyetten vazgeçmesi aranmaz. Belirtilen gayeler doğrultusunda cebir veya tehdidin uygulanmış olması suçun tamamlanmış sayılması için yeterlidir; dolayısıyla fiil tehlike ve teşebbüs suçu niteliği taşır.
Cebir, Tehdit ve Baskı Unsurunun Kapsamı
TCK m. 118/1 uygulamasında seçimlik hareketlerden cebir, kişinin bedensel varlığına yönelen maddi güç kullanımını ve fiziki zorlamayı kapsar. Tehdit unsuru ise manevi cebir vasfında olup, mağdurun iradesini ileriye etkili biçimde baskılayarak sakatlamayı amaçlar. Örneğin çalışanlara sendika üyesi olmayan kişilere kıyasla ücret veya sosyal yardımlarda aleyhe ayrımcılık yapılacağının bildirilmesi tehdit kapsamında kabul edilir. Sendikal hakların kullanımının engellenmesi amacıyla işçiler üzerinde ayrımcılık ve baskı kurulması ilk fıkradaki suça vücut verebilmekle birlikte; iş sözleşmesinin sendikal sebeple feshedildiği ileri sürülen uyuşmazlıklarda, faillerin cebir veya tehdide başvurduklarına dair soyut iddialar dışında somut, kesin ve şüpheden uzak delil bulunmadığı takdirde anılan fıkra uyarınca mahkûmiyet hükmü kurulamaz.
Sendika Faaliyetlerinin Engellenmesi ve Hukuka Aykırı Davranış Sınırı
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 118. maddesinin ikinci fıkrasında, sendikanın yürüttüğü faaliyetlerin zor kullanılarak, korkutularak yahut hukuka aykırılık teşkil eden başkaca fiillerle kesintiye uğratılması durumunda bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası öngörülmektedir. Hükümde geçen hukuka aykırı başka davranış kavramı her türlü sözleşme uyuşmazlığını kapsamaz. Hukuk düzeninde haksız da olsa iş akdinin feshedilmesi kendine özgü hukuki sonuçlar doğuran bir işlem olduğundan, haksız fiil niteliği kazanmayan fesihler veya sözleşmeye aykırılıklar bu fıkra anlamında değerlendirilemez. Öte yandan sendikanın kurumsal faaliyetlerinin sekteye uğratıldığı iddiasında, somut engellemenin varlığı ile sendika tüzel kişiliği ve üyeleri üzerindeki neticelerinin ortaya konulması zorunludur. Nitekim sendika binasının anahtarlarının yenilenerek temsilcilerin içeriye sokulmadığı bir ihtilafta, hangi belirli sendikal işleyişin aksadığı ve bu aksamanın sendikal çalışmalara ne tür olumsuz yansımalar doğurduğu somut olarak aydınlatılmadan ceza verilemeyeceği kabul edilmiştir.
Fail, Mağdur ve Sendikaların Davaya Katılma Sıfatı
Sendikal hakların kullanılmasının engellenmesi suçu özgü suç mahiyetinde olmayıp herkes tarafından işlenebilir. Eylem yalnızca işverenler tarafından değil, işçilerin sendikal tercihlerini engelleme amacıyla hareket eden diğer çalışanlar tarafından da gerçekleştirilebilir. Suçun mağduru sendika üyesi olabilecek işçi, işveren veya kamu görevlileridir. İşçinin sendika üyeliğinin engellendiği hallerde, sendika tüzel kişiliğinin üye kaybetme ve buna bağlı olarak toplu iş sözleşmesi yapma yetkisini yitirme tehlikesi doğduğundan, sendikalar suçun doğrudan zarar göreni sıfatıyla kamu davasına katılma hakkına sahiptir.
TCK m. 118/1 suçunun oluşması için işçinin fiilen sendikadan ayrılması gerekir mi?
Hayır, suçun tamamlanması için mağdurun sendikadan fiilen istifa etmesi veya üyelikten vazgeçmesi zorunlu değildir; bu amaçlarla cebir veya tehdit kullanılması suçun cezalandırılması için yeterlidir.
İş sözleşmesinin haksız şekilde feshedilmesi TCK m. 118/2 suçunu oluşturur mu?
Haksız fesih hukuki sonuç doğuran bir işlem olduğundan, haksız fiil oluşturmayan sözleşmenin feshi durumları TCK m. 118/2 anlamında hukuka aykırı başka bir davranış kapsamında kabul edilmez.
Sendikalar üyelerine yönelik engelleme fiillerinde davaya katılabilir mi?
Sendikalar, üyelerinin engellenmesi sebebiyle üye sayısı ve toplu iş sözleşmesi yetkisini kaybetme tehlikesiyle karşılaştıklarından, suçun doğrudan zarar göreni sıfatıyla kamu davasına katılma hakkına sahiptir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy