5237 sayılı Türk Ceza Kanunu sisteminde süreli hapis cezası, kanunda aksi belirtilmeyen hallerde bir aydan az ve yirmi yıldan fazla olamaz. Hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezaları ise kısa süreli hapis cezası olarak kabul edilir. Mahkemece hükmolunan bu kısa süreli hapis cezaları, kanunda aranan şartların gerçekleşmesi halinde TCK m. 50 uyarınca seçenek yaptırımlara çevrilebilmektedir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 49Kaynağı aç
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 50Kaynağı aç
Seçenek Yaptırımlara Çevirmenin Genel Şartları ve Takdir Ölçütleri
TCK m. 50/1 uyarınca kısa süreli hapis cezasının seçenek yaptırımlardan birine dönüştürülmesi kural olarak hâkimin takdirine bağlıdır. Bu takdir yetkisi kullanılırken suçlunun kişiliği, sosyal ve ekonomik durumu, yargılama sürecinde duyduğu pişmanlık ve suçun işlenmesindeki özellikler temel ölçütler olarak değerlendirilir.
Kısa Süreli Hapis Cezasının Çevrilebileceği Yaptırımlar
Kanunun 50. maddesinin birinci fıkrası uyarınca kısa süreli hapis cezasının çevrilebileceği seçenek yaptırımlar sınırlı olarak düzenlenmiştir. Bu kapsamda mahkemece hapis cezası adlî para cezasına çevrilebilir veya mağdurun ya da kamunun uğradığı zararın aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesine karar verilebilir.
Hükümlünün en az iki yıl süreyle meslek veya sanat edinmeyi sağlamak amacıyla barınma imkanı da bulunan bir eğitim kurumuna devam etmesi seçenek tedbir olarak kararlaştırılabilir. Bunun yanı sıra mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle belirli yerlere gitmekten veya belirli etkinlikleri yapmaktan yasaklanma yaptırımına hükmedilmesi de mümkündür.
Suçun sağladığı hak ve yetkiler kötüye kullanılmak suretiyle veya gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranılarak işlenmiş olması durumunda, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle ilgili ehliyet ve ruhsat belgelerinin geri alınmasına veya belirli bir meslek ve sanatı yapmaktan yasaklanmaya karar verilebilir. Ayrıca mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle ve hükümlünün gönüllü olması şartıyla kamuya yararlı bir işte çalıştırılma yaptırımı uygulanabilir.
Seçenek Yaptırımlara Çevirmenin Zorunlu Olduğu Haller
TCK m. 50/3 uyarınca, daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak koşuluyla mahkûm olunan otuz gün ve daha az süreli hapis cezası birinci fıkrada yazılı seçenek yaptırımlardan birine çevrilir.
Yine daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak kaydıyla, fiili işlediği tarihte onsekiz yaşını doldurmamış çocukların veya altmışbeş yaşını bitirmiş kişilerin mahkûm edildiği bir yıl veya daha az süreli hapis cezalarının da TCK m. 50/1'de yazılı seçenek yaptırımlardan birine çevrilmesi kanuni bir zorunluluktur.
Kanuni Sınırlar ve Taksirli Suçlar Bakımından Ayrık Durum
İlgili suç tanımında hapis cezası ile adlî para cezasının seçenek olarak öngörüldüğü hallerde, mahkeme tercihini hapis cezasından yana kullanmışsa bu hapis cezası sonradan TCK m. 50/2 gereğince artık adlî para cezasına çevrilemez.
Buna karşılık taksirli suçlarda seçenek yaptırıma çevirme alanı daha geniştir. TCK m. 50/4 uyarınca taksirli suçlardan dolayı hükmolunan hapis cezası bir yıldan fazla yani uzun süreli de olsa, diğer koşulların bulunması kaydıyla adlî para cezasına çevrilebilir. Ancak bu istisnai olanak bilinçli taksir halinde geçerli değildir.
Seçenek Yaptırımların Hukuki Niteliği ve İnfaz Süreci
TCK m. 50/5 düzenlemesine göre kısa süreli hapis cezasından çevrilen adlî para cezası veya tedbir, uygulamada asıl mahkûmiyet olarak kabul edilir.
Hüküm kesinleştikten sonra Cumhuriyet savcılığınca tebligat yapılmasına rağmen otuz gün içinde seçenek tedbirin gereklerinin yerine getirilmesine başlanmaması veya başlanıp da devam edilmemesi durumunda, infaz hâkimliği kısa süreli hapis cezasının tamamen veya kısmen infazına karar verir ve bu karar derhal yerine getirilir. Bu takdirde asıl mahkûmiyetin tedbir sayılacağına dair beşinci fıkra kuralı uygulanmaz.
Hükmedilen seçenek tedbirin hükümlünün elinde olmayan nedenlerle yerine getirilememesi halinde ise hapis cezasının infazına gidilmez; TCK m. 50/7 gereğince tedbir infaz hâkimliğince değiştirilir.
Kısa süreli hapis cezası hangi süredeki hapis cezalarını kapsar?
Türk Ceza Kanunu'nun 49/2. maddesi gereğince hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezaları kısa süreli hapis cezası sayılmaktadır.
Hangi durumlarda hapis cezasının seçenek yaptırıma çevrilmesi zorunludur?
Daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş kişilerin otuz gün ve daha az süreli hapis cezaları ile fiili işlediği tarihte onsekiz yaşını doldurmamış ya da altmışbeş yaşını bitirmiş kişilerin bir yıl veya daha az süreli hapis cezalarının seçenek yaptırıma çevrilmesi zorunludur.
Suç cezasında hapis veya adli para cezası seçenek ise hapis tercih edilince para cezasına dönülebilir mi?
Suç tanımında hapis cezası ile adlî para cezasının seçenek olarak öngörüldüğü durumlarda hapis cezasına hükmedilmişse, bu ceza artık TCK m. 50/2 uyarınca adlî para cezasına çevrilemez.
Bir yıldan uzun hapis cezaları adli para cezasına çevrilebilir mi?
Genel kural olarak sadece kısa süreli hapis cezaları çevrilebilir; ancak taksirli suçlardan hükmolunan hapis cezası uzun süreli de olsa, bilinçli taksir hali hariç olmak üzere adlî para cezasına dönüştürülebilir.
Tebligata rağmen seçenek tedbire başlanmazsa ne olur?
Tebligata rağmen otuz gün içinde seçenek tedbirin gereklerine başlanmaması veya devam edilmemesi halinde infaz hâkimliği kısa süreli hapis cezasının tamamen veya kısmen infazına karar verir.
Seçenek tedbir hükümlünün elinde olmayan sebeplerle aksarsa hapse dönülür mü?
Hayır, hükmedilen seçenek tedbirin hükümlünün elinde olmayan nedenlerle yerine getirilememesi durumunda tedbir infaz hâkimliği tarafından değiştirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy