Tazyik Hapsi Nedir, Hangi Hallerde Uygulanır?

Tazyik hapsi, ceza mahkûmiyeti niteliğinde bir yaptırım olarak değil, kanunda açıkça öngörülen yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak üzere özgürlüğün sınırlı süreyle kısıtlanması olarak açıklanır. İcra ve İflas Kanunu’ndaki haller ile 6284 sayılı Kanun’daki tedbir ihlali aynı süreye ve aynı şarta bağlanmaz; her düzenleme kendi kişi, şikâyet ve süre koşullarıyla uygulanır.

Taahhüdün ihlalinde tazyik hapsi

İcra ve İflas Kanunu’nun 340. maddesi, icra dairesinde Kanunun 111. maddesine göre veya alacaklının muvafakatiyle kararlaştırılan ödeme şartını kapsar. Borçlu bu şartı makbul bir sebep olmaksızın ihlal ederse, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Aynı borç bakımından süre üç ayı aşamaz.

Hapis uygulanmaya başladıktan sonra borçlu borcun tamamını ya da o tarihe kadar icra veznesine yatırması gereken tutarı öderse tahliye edilir. Ödemeyi yeniden keserse hakkında yeniden tazyik hapsine karar verilebilir. Bu imkân, aynı borç için öngörülen üç aylık üst sınırı ortadan kaldırmaz.

İlam ve nafaka kararlarının gereği

İcra ve İflas Kanunu’nun 343. maddesi, yalnızca borçlunun bizzat yapacağı bir işin yapılması ya da yapılmaması veya bir irtifak hakkının kurulması ya da kaldırılmasına ilişkin ilam hükümlerini kapsar. Borçlu bu hükme makbul bir mazerete dayanmadan uymazsa, lehine hüküm verilen kişinin şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir.

Bu kapsamdaki hapis uygulanmaya başladıktan sonra ilamın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir. Tahliye, yerine getirmenin hapsin başlamasından sonra gerçekleşmesine bağlıdır.

Nafakaya ilişkin kararın gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında da alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Hapis başladıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir.

Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler değerlendirilerek tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir. Düzenleme bunu zorunlu bir erteleme olarak değil, sebeplere bağlı bir imkân olarak öngörür.

Tazyik hapsiyle güdülen amaç, borçluyu ödemeye zorlamaktır. Hapis yatılması borcu kendiliğinden silmez.

Alacak tutarına bağlı istisna

İcra ve İflas Kanunu’nun 354. maddesindeki ek hükme göre, nafaka alacaklarına ilişkin takipler dışında, alacak tutarı Asgari Ücret Tespit Komisyonunun her yıl belirlediği aylık en yüksek brüt asgari ücretin altında kalan takiplerde Kanunda öngörülen disiplin ve tazyik hapsi uygulanmaz. Hüküm sabit bir ücret tutarı göstermez ve nafaka takiplerini bu istisnanın dışında bırakır.

Şikâyet süresi

İcra ve İflas Kanunu’nun 347. maddesine göre bu bapta yer alan fiiller için şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Hüküm, hangi maddelerin bu kapsamda olduğunu ayrıca sıralamaz.

Karara karşı itiraz

İcra ve İflas Kanunu’nun 353. maddesine göre icra mahkemesinin tazyik ve disiplin hapsine ilişkin kararına, tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir.

İtirazın incelenmesi için dosya, aynı yerde birden fazla icra mahkemesi dairesi varsa numara sırasıyla sonraki daireye, son numaralı daire bakımından birinci daireye gönderilir. Tek daire varsa dosya asliye ceza mahkemesine gider. İcra mahkemesi hâkimi ile asliye ceza mahkemesi hâkimi aynı kişiyse dosya en yakın asliye ceza mahkemesine gönderilir. İnceleme sonunda verilen karar kesindir.

Aynı madde, icra mahkemesinin bu baptaki suçlardan dolayı verdiği hükümler için 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun kanun yollarına ilişkin hükümlerinin uygulanacağını ayrıca düzenler. Bu düzenleme, tazyik ve disiplin hapsine karşı öngörülen iki haftalık itiraz yolundan ayrıdır.

Şikâyete bağlı suçlarda feragat ve ödeme

İcra ve İflas Kanunu’nun 354. maddesi, bu baptaki şikâyete bağlı suçlarda müştekinin feragat etmesi veya borcun ödendiğinin sabit olması hâlinde davanın bütün sonuçlarıyla birlikte cezanın düşeceğini düzenler. Hüküm suçlara ilişkindir; tazyik hapsi kararını ayrıca ve açıkça aynı düşme sonucuna bağlamaz.

Kararın yerine getirilme süresi

İcra ve İflas Kanunu’nun 354. maddesine göre icra mahkemesinin bu bap hükümlerine göre verdiği tazyik veya disiplin hapsi kararı, kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilmez.

6284 sayılı Kanun’da zorlama hapsi

6284 sayılı Kanun’un 13. maddesi, bu Kanun kapsamında tedbir kararı verilen şiddet uygulayanın karara aykırı davranmasını ayrıca düzenler. Fiil ayrıca suç oluştursa bile hâkim, ihlal edilen tedbirin niteliğini ve aykırılığın ağırlığını değerlendirerek üç günden on güne kadar zorlama hapsine karar verebilir. Bu süre, anılan Kanundaki tedbir kararına aykırılığa özgüdür.

Tedbir kararına aykırılığın her tekrarında süre, ihlal edilen tedbirin niteliğine ve aykırılığın ağırlığına göre on beş günden otuz güne kadardır. Zorlama hapsinin toplam süresi altı ayı geçemez.

Bu kapsamdaki zorlama hapsi kararlarını Cumhuriyet başsavcılığı yerine getirir. Kararlar Bakanlığın ilgili il ve ilçe müdürlüklerine bildirilir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy