Üç ayrı teminat yolu
Deniz ticaretindeki alacak güvenceleri aynı sonucu doğurmaz. Bir yol, zilyetliğe dayalı hapis hakkı ve alıkoymadır; alacaklı eşyayı teslim etmez. İkinci yol, kanundan doğan gemi alacaklısı hakkıdır. Üçüncü yol, Türk Ticaret Kanunu m. 1352 ve m. 1353 çerçevesinde deniz alacağına dayalı gemi ihtiyati haczidir. Gemi alacaklısı hakkının kapsamı ve önceliği ile ihtiyati haczin usulü bu çerçevede birbirinin yerine konulamaz.
Hapis hakkının doğması
Türk Medenî Kanunu m. 950 uyarınca hapis hakkının doğabilmesi için üç koşulun bir arada bulunması gerekir: alacaklının söz konusu taşınır veya kıymetli evrak üzerinde borçlunun rızasıyla zilyetlik kazanmış olması, borcun muaccel hâle gelmiş bulunması ve eşyanın niteliği itibarıyla alacakla bağlantılı sayılması. Bu koşullar gerçekleştiğinde alacaklı, borç ödeninceye kadar eşyayı geri vermekten kaçınabilir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 950Kaynağı aç
Zilyetlik ve alacak ticari ilişkiden doğmuşsa, tacirler arasında eşya ile alacak arasındaki bağlantı var sayılır. Kanun bu hâlde bağlantının ayrıca ortaya konulmasını aramaz.
Alacaklı, borçluya ait olmayan taşınırlar üzerinde de zilyetliğin iyiniyetle kazanılmasının korunduğu ölçüde hapis hakkına sahip olur.
Hakkın kullanılamadığı hâller
Türk Medenî Kanunu m. 951, bazı hâllerde hapis hakkının işletilemeyeceğini düzenler. Eşyanın niteliği itibarıyla paraya çevrilmeye elverişli olmaması bu hâllerden biridir. Bunun yanı sıra alacaklının üstlendiği yükümlülükle, borçlunun teslim sırasında ya da daha önce verdiği talimatla veya kamu düzeniyle bağdaşmayan durumlarda da hapis hakkı kullanılamaz.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 951Kaynağı aç
Navlun sözleşmesinde taşıyanın hakkı
Türk Ticaret Kanunu m. 1201 uyarınca taşıyan, navlun sözleşmesinden doğan bütün alacakları için Türk Medenî Kanunu m. 950 ilâ 953 uyarınca eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2024/6729, K. 2025/1185Kaynağı aç
Hapis hakkı, eşya taşıyanın zilyetliğinde bulunduğu sürece devam eder. Teslimden sonra da, otuz gün içinde mahkemeye başvurulması ve eşyanın henüz gönderilenin zilyetliğinde bulunması şartıyla hapis hakkından doğan yetkilerin kullanılması mümkündür.
Zilyetliği bulunmayan yük
Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin E. 2024/6729, K. 2025/1185 sayılı kararında, zilyetliği dolaylı yoldan bile elinde bulunmayan bir yük üzerinde alacaklının hapis hakkının bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu nedenle icra müdürlüğünce hapis hakkının tesis edilmesi ve defter tutulması mümkün görülmemiştir. Somut olayda taşıyanın kendi taşıdığı yükten farklı bir gemi ve farklı bir yük söz konusudur.
Aynı kararda, icra müdürlüğünün kanuni düzenlemelere uymakla yükümlü olduğu ve hapis hakkının devam edip etmediğini resen inceleyebileceği kabul edilmiştir. Bu incelemeyi yasaklayan bir düzenleme bulunmadığı belirtilmiş; ilk derece mahkemesi ile bölge adliye mahkemesinin inceleme yetkisi olmadığı yönündeki gerekçesi bozulmuştur.
Hapis hakkının sona ermesi
Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin E. 2024/6729, K. 2025/1185 sayılı kararında, hapis hakkının sona ermesi bakımından Türk Medenî Kanunu m. 953/1 yollamasıyla m. 943 uygulanmıştır. Buna göre alacaklının zilyet olmaktan çıkması ve eşyayı üçüncü kişiden geri alamaz hâle gelmesiyle hapis hakkı son bulur.
Deniz alacağında gemi ihtiyati haczi
Türk Ticaret Kanunu m. 1353, deniz alacakları için teminat amacıyla yalnız ihtiyati haciz yolunun işletilebileceğini ve deniz alacağı dışında gemi hakkında ihtiyati haciz verilemeyeceğini düzenler. Bu yol, eşyayı teslim etmemeye dayanan hapis hakkından farklıdır.
Sık sorulan sorular
Taşıyan hangi alacaklar için yükü hapsedebilir?
Türk Ticaret Kanunu m. 1201 uyarınca taşıyan, navlun sözleşmesinden doğan bütün alacakları için Türk Medenî Kanunu m. 950 ilâ 953 çerçevesinde eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir.
Teslimden sonra hapis hakkı devam eder mi?
Hak, eşya taşıyanın zilyetliğinde bulunduğu sürece devam eder. Teslimden sonra ise otuz gün içinde mahkemeye başvurulması ve eşyanın henüz gönderilenin zilyetliğinde bulunması şartıyla hapis hakkından doğan yetkiler kullanılabilir.
İcra müdürlüğü hapis hakkını inceler mi?
Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin E. 2024/6729, K. 2025/1185 sayılı kararına göre icra müdürlüğü, hapis hakkının devam edip etmediğini resen inceleyebilir. İncelemeyi yasaklayan bir düzenleme bulunmadığı kabul edilmiş ve aksi gerekçe bozulmuştur.
Zilyetlikte olmayan yük hapsedilebilir mi?
Zilyetliği dolaylı yoldan bile elinde bulunmayan yük üzerinde alacaklının hapis hakkı bulunmaz. Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin E. 2024/6729, K. 2025/1185 sayılı kararında bu nedenle hapis hakkının tesis edilmesi ve defter tutulması mümkün görülmemiştir. Karar, farklı gemi ve farklı yük bulunan somut olaya ilişkindir.
Tacirler arasında bağlantı ayrıca gösterilir mi?
Hayır. Zilyetlik ve alacak ticari ilişkiden doğmuşsa, Türk Medenî Kanunu m. 950 tacirler arasında bu bağlantıyı var sayar.
Alıkoyma ile gemi ihtiyati haczi aynı şey midir?
Hayır. Alıkoyma zilyetliğe dayalı hapis hakkıdır. Gemi ihtiyati haczi ise Türk Ticaret Kanunu m. 1352 ve m. 1353 sisteminde deniz alacağını teminat altına almak için işletilen ayrı bir yoldur. Kanundan doğan gemi alacaklısı hakkı da bunlardan ayrıdır.
Hangi eşyada hapis hakkı kullanılamaz?
Nitelikleri itibarıyla paraya çevrilmeye elverişli olmayan taşınırlar üzerinde hapis hakkı kullanılamaz. Alacaklının yükümlülüğü, borçlunun teslim sırasında veya daha önce verdiği talimat ya da kamu düzeniyle bağdaşmayan hâllerde de hak kullanılamaz.
Hapis hakkı ne zaman sona erer?
Türk Medenî Kanunu m. 953/1 yollamasıyla m. 943 uyarınca, alacaklının zilyet olmaktan çıkması ve eşyayı üçüncü kişiden geri alamaz hâle gelmesiyle hapis hakkı son bulur. Bu kural Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin E. 2024/6729, K. 2025/1185 sayılı kararında da benimsenmiştir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy