Çekin Karşılıksız Kalması ve Hukuki Sonuçları

Çekin karşılıksız kalması, yasal ibraz süresinde muhatap bankaya sunulan çekin hesapta karşılığının bulunmaması veya kısmen bulunması nedeniyle ödenememesidir. Bu durumda hamilin talebiyle çek arkasına karşılıksızdır işlemi yapılır ve hamil, Türk Ticaret Kanunu ile 5941 sayılı Çek Kanunu çerçevesinde müracaat borçlularına başvurma yetkisini elde eder.

Çekin Hukuki Niteliği ve Zorunlu Şekil Şartları

Çek, özü itibarıyla banka aracılığıyla gerçekleştirilen ve sıkı şekil şartlarına bağlı olan bir havale işlemidir. Keşideci, muhatap banka ve lehtar arasındaki üçlü ilişkiyi kuran bu kıymetli evrak, bono ve poliçeden farklı olarak bir kredi aracı değil, temel bir ödeme aracıdır ve çek hukukunda evrakın görüldüğünde ödenmesi asıldır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 780 gereğince çek metninde çek kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi emri, muhatap bankanın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri ile keşidecinin ıslak imzasının bulunması zorunludur. Belirtilen yasal unsurlardan birinin noksanlığı senedin çek niteliğini kaybettirerek adi havale veya yazılı delil başlangıcına dönüşmesine yol açar.

5941 sayılı Çek Kanunu m. 2/9 uyarınca bankaların bastırdığı çek yapraklarında karekod bulunması zorunlu olup karekodsuz çek düzenlenmesi idari yaptırıma bağlanmıştır. Karekodlu çekin sisteme kaydedilmesinin ardından tüzel kişi keşidecinin temsilcilerinde meydana gelen değişiklikler ise çek hesabı sahibi tüzel kişinin hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ayrıca Türk Ticaret Kanunu m. 784 uyarınca çekte kabul yasağı geçerlidir; muhatap bankanın çek üzerine kabul veya onay şerhi koyarak çeki garanti etmesi yasaklanmış olup bankanın imzasıyla çekin borçlusu haline gelmesi engellenmiştir.

İbraz Süreleri ve Erken İbraz Kısıtlaması

Kişinin çek düzenleyebilmesi için muhatap banka ile arasında bir çek anlaşması bulunması gerekir. 5941 sayılı Çek Kanunu Geçici m. 3/5 uyarınca 31/12/2028 tarihine kadar, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce muhatap bankaya ödenmek üzere ibrazı hukuken geçersizdir ve bu tarih gelmeden yasal ibraz süresi işlemeye başlamaz. İleri düzenleme tarihli çekler bakımından hukuki takip başlatılabilmesi için de senedin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796 uyarınca çekin ibraz süresi; düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir aydır. Ödeneceği ülkeden farklı bir ülkede düzenlenen çeklerde düzenlenme ve ödeme yerleri aynı kıtada ise süre bir ay, ayrı kıtalarda ise üç aydır; bir Avrupa ülkesi ile Akdeniz’e sahili bulunan bir ülke arasındaki çekler aynı kıtada sayılır. İbraz süresi, çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. Sürenin son günü tatile rastlarsa süre takip eden ilk iş gününe kadar uzar, sürenin içindeki tatil günleri ise hesaba katılır.

İbraz Süresinin Geçirilmesinin Hukuki Sonuçları

Çekin kanuni süresinde bankaya ibraz edilmemesi halinde hamilin cirantalara, keşideciye ve bunların avalistlerine karşı sahip olduğu kambiyo hukukuna dayalı müracaat hakkı düşer. Bu durumda kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatılamaz ve çek, adi borç ikrarı veya yazılı delil başlangıcına dönüşür.

Kanuni süresinde ibraz edilmeyen bir senet hakkında muhatap bankanın karşılıksızdır işlemi tesis etmesi mümkün değildir; buna bağlı olarak 5941 sayılı Çek Kanunu m. 5 uyarınca karşılıksız çek suçundan dolayı şikayet hakkı da doğmaz. İbraz süresi bittikten sonra bankanın çek bedelini ödemesi kendi takdirine bağlıdır; ancak keşideci çekten caymışsa süre bitiminde banka artık ödeme yapamaz. Düzenleyenin ibraz süresi dolmadan önce bankaya ilettiği cayma talimatları ise ancak ibraz süresi dolduktan sonra geçerlilik kazanır.

Karşılıksızdır İşlemi ve Kısmi Ödeme Usulü

Zamanında ibraz edilen çekin ödenmediğinin resmi bir belge niteliğindeki protesto, muhatap bankanın ibraz gününü içeren tarihli beyanı veya takas odasının beyanıyla tevsik edilmesi durumunda hamil; cirantalar, keşideci ve diğer borçlulara karşı başvurma hakkını kullanabilir. Muhatap banka, süresinde sunulan çekin karşılığının bulunmadığını tespit ederse hamilin talebiyle çek arkasına karşılıksızdır şerhi düşmekle yükümlüdür. Bu işlem, bankanın kanunen ödemekle yükümlü bulunduğu miktar haricinde kalan ve karşılanamayan çek bedeliyle sınırlı olarak tesis edilir.

5941 sayılı Çek Kanunu m. 3/4 uyarınca karşılıksızdır işlemi, çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ile ibraz eden kişinin kimlik bilgileri yazılarak banka yetkilisiyle birlikte imzalanması suretiyle tamamlanır. İbraz edenin tüzel kişi adına işlem yapması halinde bu durum açıkça belirtilir ve bankanın ödediği tutar düşüldükten sonra karşılıksız kalan miktar gösterilir. Hamilin imzalamaktan kaçınması halinde karşılıksızdır işlemi yapılamaz.

Hesapta kısmi karşılık bulunması veya muhatap bankanın kanuni yükümlülük tutarı dahil kısmi ödeme teklif etmesi durumunda, bu ödemenin hamilce kabul edilmemesi halinde çek üzerine ibraz tarihi ve ödememe nedeni yazılarak hamilin imzası karşılığında senet iade edilir ve fotokopisi bankada saklanır. Kısmi ödemenin kabulü halindeyse çekin onaylı fotokopisi hamile ücretsiz olarak verilir. Hamil, bu onaylı fotokopi aracılığıyla müracaat borçlularına başvurabilir, kambiyo takibi yürütebilir ve icra mahkemesine şikayette bulunurken bu belgeyi ispat aracı saydırabilir.

Muhatap Bankanın Kanuni Garanti Yükümlülüğü

Muhatap banka, yasal süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için karşılığın hiç bulunmaması veya kısmen bulunması durumunda, kanunen belirlenen asgari sorumluluk tutarını düzenleyici dışındaki hamile ödemekle yükümlüdür. Kanuni garanti tutarı gayri nakdi kredi sözleşmesi hükmünde olup Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her yıl yayımlanan tebliğ ile güncellenir. Ancak çekin üzerinde yer alan baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmemesi durumunda bankanın bu garanti tutarına ilişkin ödeme sorumluluğu sona erer. Süresinde ibraz edilen çeklerde ise bankanın garanti tutarını ödeme yükümlülüğü ibraz tarihinden itibaren on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

5941 sayılı Çek Kanunu m. 3/7 uyarınca muhatap banka; hesapta karşılık bulunmasına rağmen ödemeyi geciktirirse veya kanunen ödemekle yükümlü olduğu asgari garanti tutarının hamile ödenmesini geciktirirse, hamiline her geçen gün için binde üç gecikme cezası ödemek zorundadır. Bu durumlarda 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun hükümleri tatbik edilmez.

Karşılıksız Çek Suçu, Yargılama Usulü ve Yaptırımlar

5941 sayılı Çek Kanunu m. 5 uyarınca karşılıksız çek suçuna ilişkin şikayet hakkı, çeki elinde bulunduran ve karşılıksızdır şerhini alan hamile aittir. Şikayet başvurusu, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay ve her halükarda fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıllık hak düşürücü süre içinde yapılmalıdır. Yetkili merci; çekin ibraz edildiği yer, şikayetçinin yerleşim yeri veya muhatap banka şubesinin bulunduğu yerdeki icra mahkemesidir.

Karşılıksız çek düzenlenmesi nedeniyle hükmedilen adli para cezasının ödenmemesi üzerine verilen hapis cezasına ilişkin infaz sürecinde ön ödeme, uzlaşma veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması düzenlemeleri uygulanmaz. Söz konusu hapis cezasının üst sınırı tek bir çek için 5 yılı, birden fazla çek söz konusu olduğunda ise 10 yılı aşamaz. Yargılama neticesinde ceza verilmesine veya ceza verilmesine yer olmadığına karar verildiği hallerde fail hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı tesis edilir.

Mahkemece hükmolunan çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararın kesinleşmesinden itibaren başlar ve borcun ödenmesi veya 10 yıllık sürenin geçmesi şartları oluşmadıkça devam eder. Yasaklılık, failin şahsi çek hesaplarının yanı sıra ortağı veya yöneticisi olduğu şirketlerin çek hesaplarını da kapsar. Çekin bir şirket adına düzenlenmesi durumunda cezai sorumluluk; karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren yönetim organı üyesine veya şirketin mali işlerini yönetmekle görevlendirilen kişiye aittir; böyle bir görevlendirme yapılmamışsa yönetim kurulundaki tüm gerçek kişiler sorumlu tutulabilir.

Karşılıksız kalan çek bedelinin, bankaya ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi halinde dava aşamasında ceza davası düşer; mahkûmiyetten sonra ise ceza tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar. Bununla birlikte şikayetçi alacaklının şikayetinden vazgeçmesi halinde de ceza davası ve infaz süreci derhal sona erer.

Zamanaşımı Süreleri ve Çekin Zayi Olması

Türk Ticaret Kanunu m. 814 uyarınca hamilin cirantalara, keşideciye ve diğer borçlulara karşı müracaat hakları, yasal ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Cirantaların birbirine karşı yöneltebileceği rücu talepleri ise çeki ödedikleri veya kendilerine karşı dava açıldığı tarihten itibaren 6 aylık zamanaşımı süresine tabidir. Çekin çalınması veya kaybolması durumunda hak sahipleri, Türk Ticaret Kanunu m. 757 ve devamı maddeleri çerçevesinde mahkemeden ödeme yasağı niteliğinde ihtiyati tedbir kararı verilmesini isteyebilir ve çek iptali davası açabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy